के हो मलमास भनेको ?

‘जब चन्द्रमा अनुसार महिनाहरुको गणना हुन्छ । अनि १२ महिना मिलेर एक सौरवर्ष भन्दा झण्डै १० दिनको घटी हुन्छ र तीन–तीन वर्षमा कुनै न कुनै राशी अन्तरगत नै उसको आरम्भ एवं अन्तरगत नै उसको आरम्भ एवं अन्तमा दुई पूर्णिमा अथवा दुई अमावश्य हुन जान्छ, यस्तो अवस्थामा नेपाली पचाङ्गमा अधिकमास पुरुषोत्तम वा मलमास भनिन्छ’

 

-विश्वनाथ खरेल

एउटै महिनामा दुईवटा औंसी परे भने त्यसलाई मलमास भनिन्छ । ज्योतिष शास्त्रअनुसार २०७५ साल जेठ २ गतेबाट मलमास सुरु भई जेठ ३० गतेसम्म रहने छ । यसरी मासको अर्थ महिना हो । खासमा यसको नाम मलमास नभएर अधिक मास पनि हो ।

यसलाई अरु विभिन्न नाम जस्तै पुरुषोत्तम मास पनि भनिन्छ । अतः पञ्चांग गणनाको सूर्यमान अनुसार वर्षमा ३६५ दिन, १५ घडी, ३१ पला र ३० विपला हुन्छ जब कि चन्द्रमान अनुसार वर्षमा ३५४ दिन, २२ घडी, १ पला र २३ विपला हुन्छ ।

सूर्य तथा चन्द्रमानबीच वर्षमा १० दिन ५३ घडी, ३० पला एवं ७ विपलाको अन्तर हुने गर्छ । यसै अन्तरलाई समायोजित गर्नका लागि अधिक मासको व्यवस्था गरिएको पाइन्छ । अधिक मास प्रत्येक तीन वर्षमा एकपटक आउँछ । यो फागुनदेखि कात्तिकको बीचमा पर्ने गर्छ । जुन वर्ष अधिक मास पर्छ त्यो वर्ष १२ को स्थानमा १३ महिना हुन्छ ।

अधिक मासको निर्णय सूर्य सड्क्रान्न्तिको आधारमा गरिन्छ । जुन महिनामा सूर्य सड्क्रान्न्ति हुँदैन त्यसलाई अधिक मास भनिन्छ । ज्योतिषशास्त्र अनुसार जुन चन्द्रमास भित्र सूर्य सक्रान्ती पर्दैन त्यसलाई अधिकमास भनिन्छ ।

त्यस्तै कुनै चन्द्रमास भित्र दुई वटा सूर्य सक्रान्ती परेमा त्यसलाई क्षयमास भनिन्छ । अधिकमास हरेक ३२ महिना १६ दिन १ घण्टा, ३६ मिनेटपछि आउँछ भने क्षयमास घटिमा १९ वर्ष र बढिमा ४१ वर्षमा एक पटक आउने गर्दछ । बिसं २०७५ मा जेठमा मलमास परेकाले रक्षाबन्धन, सोह्रश्राद्ध, दसैँ र तिहार लगायत चाडपर्वहरू पछि सरेका छन् ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिको स्वीकृति लिएर छापिएका पात्रोहरूका अनुसार २०७५ साल जेठमा मलमास परेको हो । विजयादशमी काित्तक २ गते परेको छ । नवरात्र भने असोज २४ गते सुरु हुने छ अर्थात् सो दिन घटस्थापना गरिने छ । फूलपाती असोज ३०, महाष्टमी ३१ र महाानवमी काित्तक १ गते पर्ने पञ्चाङ्गहरूले उल्लेख गरेका छन् ।

यस्तै तिहारको लक्ष्मीपूजा कात्तिक २१ गते बुधबार परेको छ । २२ मा गोवर्धन र गाइपूजा, २३ गते भाइटीटा परेको छ मिथिलाञ्चलवासीको महत्वपूर्ण पर्व छठ कात्तिक २७ गते परेको छ । अधिकमासलाई वर्जित भन्दा पनि अनुशासनको महिना मानिनुपर्दछ ।

यस महिना जगतमा पूज्य एवं वन्दनीय छ, यस महिना मानवता अनि पुण्यका कार्य गर्नाले पुण्य मिल्दछ । यस महिनामा श्रीमद्भागवतको सप्ताह महापुराण या कथा श्रवण गर्नु फाईदाजनक मानिन्छ । यसै समयमा नवविवाहहित जोडीहरु सँगै बस्न हुँदैन भन्ने धार्मिक मान्यता पनि रहेको छ ।

राजधानी शहर काठमाडौवाट लगभग ८ किमी दक्षिण पश्चिम भेगमा पर्ने मत्स्यनारायणको प्रस्तर मन्दिरमा मलमासमा एक महिना लामो मेला शुरु भएको छ । यहाँ मलमासको अवधिभर यस स्थानमा मेलामा हाम्रो देशका विभिन्न भागवाट हजारौं लाखौं भक्तजनहरु दर्शनार्थ आउने गर्दछन् । तसर्थ मलमास अवधिभर कीर्तिपुरबाट चार किमी दक्षिणमा पर्ने मच्छेनारायण मन्दिरमा नारायणको पूजा र पुरुषोत्तम महात्म्य वाचन गर्ने परम्परा छ । भगवान् नारायणको पूजा आराधना गर्नाले सम्पूर्ण पाप नष्ट हुन्छन् भत्रे धर्मग्रन्थमा समेत उल्लेख छ । सुनको जलप लगाएको गरुडको कलात्मक प्रवेशद्वार भएको मन्दिरमा माछाको मुखबाट प्रकट भएको एक फिट अग्लो चार हातमा शंख, चव्रm, गधा र पद्म लिएको मूर्ति छ । विष्णुले दस अवतार लिंदा सबभन्दा पहिले मत्स्य शरीर धारण गरी प्रलयकालमा समुद्रमा डुंगाको काम गरी वेदलाई सुरक्षा गरेको पुराणमा उल्लेख छ । यसै समयमा चार नारायणको दर्शन गर्ने उद्देश्य बोकेका भक्तजनले मत्स्यनारायण मन्दिरको दर्शन गर्न छुटाउँदैनन् । मलमासबाहेक नववर्षलगायत जनैपूर्णिमाको दिनमा पनि मत्स्यनारायणको दर्शन गर्ने भक्तजनको घुइँचो लाग्दछ । प्राचिन कालमा सत्यव्रत नाम गरेका राजाले नदिमा मत्स्य अवतारको सर्वप्रथम दर्शन पाएका हुन् । सानो माछाले आफ्नो रक्षार्थ विन्ती गरेपछि राजाले आफ्नो कमण्डलुमा राखेका अनि त्यस्मा उक्त माछा नअटाएको एवं रितले तलाउ अनि समुन्द्र सम्म राख्दा माछाको आकार बढ्दै गएको बताइन्छ । राजाले भगवान् विष्णुको अवतार चालपाएर मत्स्य अवतार को पूजा गरेको अनि पृथ्वी प्रलयको समयमा मत्स्य अवतारले जलमग्न पृथ्वीमा सानो नाँउमा बिउबिजन सहित सप्तर्षि अनि राजा सत्यव्रतको रक्षा गरेको कुरा उल्लेख छ । हयग्रिव नाम गरेको राक्षसले वेदहरूलाई चोरेर समुद्रमा लुकाई राखेको थियो भगवान् मत्स्यले हयग्रिवलाई मारेर वेदहरूको पनि उदार गर्नु भएको थियो ।

बृहन्नारदीय पुराणमा उल्लेख भएअनुसार अधिकमासको उत्पत्ति १२ महिनाको मयलहरु जम्मा भएर भएको देखिन्छ । तर स्वयं विष्णुले नै आफ्नो पुरुषोत्तम भन्ने नामबाट यस महिनाको नामाकरण गररेको हुनाले यतिबेला गरिएको यज्ञ, अनुष्ठान, व्रतोपवासादि कर्मबाट अनन्तगुणा बढी प्रतिफल पाइने विश्वास छ । यो पुराणमा उल्लेख अनुसार हाम्रो मयलबाट उत्पन्न भएकोले तेरो स्थान हाम्रो सरह हुनुहुँदैन भनी अन्य सबै महिनाहरुले घृणा गर्न थालेकाले एक पटक मलमास रुँदै भगवान्् विष्णुको शरणमा पुगेको थियो । उसको दुःख पुकारा सुनिसकेपछि विष्णुले यस महिनालाई घृणा होइन सबैले सम्मान गरुन् भन्ने उद्देश्यले पुरुषोत्तममासको नामाकरण गरी विशेष धार्मिक महत्व प्रदान गर्नुभएको थियो । त्यसैले त्यतिवेलादेखि हालसम्म विशेष पुण्य प्राप्तीको लागि यति बेला विभिन्न ३३ नामबाट भगवान्् विष्णुको पूजा गदै आइएको पाइन्छ । पूरा महिनाभर भगवान्् विष्णुको पूजा गरी अन्तिम दिन विष्णुको पूजा गरिएको सोही ३३ नाममा ३३ वटा मालपूआ दान गर्नाले अनन्त पुण्य मिल्ने विश्वास लिइन्छ । यो तल उल्लेखित ३३ नामको महिनाभरी नै दिनको एकपटक पूजा तथा पाठ गर्नाले धेरै पुण्य पाउने कुरा धार्मिक शास्त्रमा उल्लेख भएको पाइन्छ ।

उक्त ३३ नाम यस प्रकार उल्लेख छ । विष्णवेनमः, जिष्णवेनमः, महाविष्णवेनमः, हरयेनमः, कृष्णायनमः, अब्जनाभयनमः, केशवायनमः, माधवायनमः, रामायनमः, मधुसुदनायनमः, अच्युतायनमः, पुरुषोत्तमायनमः, गोविन्दायनमः, वामनायनमः, त्रिविक्रमायनमः, संकर्षणायनमः, श्रीकण्ठायनमः, बैकुण्ठायनमः, नारायणायनमः, अनिरुद्धायनमः, प्रद्युम्नायनमः, जनार्दनायनमः, दामोदरायनमः, श्रीपतयेनमः, वासुदेवायनमः, नृसिंहायनमः, शेषशायिनेनमः, पृश्निगर्भायनमः, उरुक्रमायनमः, श्रीधरायनमः, गोपीजनवल्लभायनमः, गोपालायनमः र गोलोकाधिपतयेनमः ।
जब चन्द्रमा अनुसार महिनाहरुको गणना हुन्छ । अनि १२ महिना मिलेर एक सौरवर्ष भन्दा झण्डै १० दिनको घटी हुन्छ र तीन–तीन वर्षमा कुनै न कुनै राशी अन्तरगत नै उसको आरम्भ एवं अन्तरगत नै उसको आरम्भ एवं अन्तमा दुई पूर्णिमा अथवा दुई अमावश्य हुन जान्छ, यस्तो अवस्थामा नेपाली पचाङ्गमा अधिकमास पुरुषोत्तम वा मलमास भनिन्छ । यसमा बुझन पर्ने कुरा के रहेको छ भने खासगरी कन १२ महिनामा मंसिर, पुस र माघ महिनामा भने पुरुषोत्तम महिना पर्दैन । यसरी अरु बाँकी ९ महिनामा मात्र पुरुषोत्तम महिना पर्दछ । यसरी अधिकमास वि.सं. २०३९ सालमा असोज र फागुन महिनामा दुईपटक परेको थियो भने त्यस्तै गरी अब आउने वि.सं.२०८५ सालको कार्तिक र चैत महिनामा पर्ने कुरा स्पष्ट छ ।

Source: http://www.souryadaily.com/2018/05/185168.html-750211.

Advertisements

कफीको उत्पादन तथा निर्यात स्थिति

 

विश्वनाथ खरेल 
ब्राजिल विश्वको सबैभन्दा बढी कफी उत्पादन गर्ने देश हो भने अमेरिका सबैभन्दा बढी खपत गर्ने देश हो । संसारको कुल कफी निर्यात देशहरुको प्रतिवेदनलाई अवलोकन गर्दा विश्वमा सन् २०१५ सेप्टेम्बरसम्म एक वर्षमा ११ करोड सात लाख ४६ हजार केजी (६० केजी ब्याग) कफी ४३ भन्दा बढी देशले निर्यात गरेको देखिन्छ भने यसै अवधिमा युरोपियन यूनियनलगायत अन्य जापान, नर्वे, रुस, स्वीजरल्याण्ड, टर्की, अमेरिकाले १० करोड १० लाख ४३ हजार केजी (६० केजी ब्याग) आयात गरेको देखिन्छ । कफी उत्पादन भई विभिन्न मुलुकहरुमा निर्यात भएको थियो भन्ने अनुमान गरिएको छ । यसरी विश्व बजारमा प्रवेशसँगै नेपाल पनि कफीको उपभोग र खेती हुन पुगेको हो । देशमा कफी उपयुक्त देखिएकाले हाल निदरल्याण्ड बाहेक अमेरिका, बेलायत, अष्ट्रेलिया र जापानले समेत कफीको माग गर्न थालेका छन् । विश्वमा कफीका जाति र प्रजाति गरी ७० भन्दा बढी रहे पनि अरबिका, सेवस्टा, लाइबेरीका र उक्सेल्सा जातका कफी आर्थिक दृष्टिले अति उपयुक्त मानिएका मध्ये नेपालमा हाल अरबिका जातको कफी प्रचलित छ । समुन्द्र सतहबाट पाँच सयदेखि १३ सय मिटरसम्मको उचाइमा रहेको भित्री मधेश र पहाडी क्षेत्रमा अरबिका जातको कफी खेती गर्न उपयुक्त देखिएकाले नेपालमा यसै जातलाई नै अघि बढाउन थालिएको छ । गुल्मी, पाल्पा र कास्कीमा कफी बेर्ना प्रसस्त लगाउन थालिएको र बेर्ना रोपेपछि कफीको बोटले तीन वर्षपछि लगातार फल दिन थाल्ने र त्यही एउटै बोटले कम्तीमा ५० वर्षसम्म फल उत्पादन गर्नेछ । मुलुकमा विविध किसिमको भौगोलिक बनावट तथा हावापानी भएको हुँदा संसारका जुनसुकै देशमा लगाउन सकिने जुनसुकै जातका कफी लगाउन सकिने अवस्था छ । त्यस हिसाबले हेर्ने हो भने नेपालको मध्यपहाडी जिल्लाको आठ सयदेखि एक हजार सात सय मिटरको उचाइसम्म अरेबिका जातको कफीखेती गर्न सकिन्छ । अरेबिका जातको कफीखेतीका लागि आवश्यक पर्ने ७० देखि ८० प्रतिशत सापेक्षिक आद्रता, १६ सयदेखि २५ सय मिलिमिटरसम्म वर्षा र कम्तीमा १० देखि १२ घण्टा घाम लाग्ने र १५ देखि २५ डिग्री सेण्टिग्रेड तापव्रmम, अधिकांश उत्तरपूर्वी र दक्षिणपूर्वी मोहडा मध्यपहाडी क्षेत्रभित्र पाइन्छ । नेपालका सबै पहाडी जिल्लामा कृषिलगायत ग्रामीण सडक र यातायात सञ्जालको विकास हुने क्रम बढ्नुका साथै पछिल्लो समयमा सरकारका विभिन्न कार्यक्रमअन्तर्गत सिँचाइ, बिजुली सबै ठाउँमा पुगिसकेका कारण नेपालमा कफी खेतीको राम्रो सम्भावना देखिन्छ । हाम्रो देशमा पाइने सबै कफी एक हजारदेखि एक हजार छ सय मिटरसम्मको उचाइमा उत्पादित अरबिका वर्णको टिपिका र बर्बन जातका हुन् । प्रायः सबै ठाउँमा हातैले टिपेका कफीहरू हाते वा लघु पल्पिङ मेसिनमा प्रशोधन गरिन्छ ।
हाम्रो देशको कुरा गर्दा कफीको खेती मध्य तथा उच्च पहाडका करिब ४२ जिल्लामा ३२ हजारभन्दा बढी कृषकहरुले गरेको अनुमान छ । यसको संगठित रुपमा १५ जिल्लामा व्यावसायिक रुपमा खेती भएको पाइन्छ । जसमा पाल्पा, गुल्मी, अर्धाखाँची, स्याङ्जा, कास्की, पर्वत, तनहुँ, लम्जुङ, काभे्रपलाञ्चोक, सिन्धुपाल्चोक, ललितपुर, गोर्खा, नुवाकोट, प्युठान, र मकवानपुर रहेका छन् । त्यसैगरी कफी खेतीको असंगठित २७ जिल्लाहरु रहेका छन् । जसमा धादिङ, ओखलढुंगा, रामेछाप, इलाम, वाग्लुङ, सल्यान, म्याग्दी, संखुवासभा, सोलुखुम्बु, चितवन, जाजरकोट, डोटी, रोल्पा, रुकुम, सुर्खेत, रसुवा, सिन्धुली, दैलेख, डडेलधुरा, दोलखा, पाँचथर, खोटाङ, उदयपुर, भोजपुर, धनकुटा, ताप्लेजुङ र तेह्रथुम जिल्लाहरुमा पनि कफी खेतीको विस्तार भइरहेको पाइन्छ । विगतका दश वर्षको कफी बिरुवा रोपण स्थितिलाई अवलोकन गर्दा आर्थिक वर्ष २०६३/०६४, २०६४/०६५, २०६५/०६६, २०६६/०६७, २०६७/०६८, २०६८/०६९, २०६९/०७०, २०७०/०७१, २०७१/०७२ र २०७२/०७३ मा क्रमशः १२९५, १४५०, १५३१, १६३०, १७५२, १७६०, १७५०, १९११, २३८१ र २६१८ हेक्टर क्षेत्रफलमा लगाइएको अनुमान गरिएको छ । त्यस्तै गरी आर्थिक वर्ष २०६३/०६४ को तुलनामा आर्थिक वर्ष २०६४/०६५, २०६४/०६५ को तुलनामा २०६५/०६६, २०६५/०६६ को तुलनामा २०६६/०६७, २०६६/०६७ को तुलनामा २०६७/०६८, २०६७/०६८ को तुलनामा २०६८/०६९, २०६८/०६९ को तुलनामा २०६९/०७०, २०६९/०७० को तुलनामा २०७०/०७१, २०७०/०७१ को तुलनामा २०७१/०७२ र २०७१/०७२ को तुलनामा २०७२/०७३ मा क्रमशः ११.९७, ५.५९, ६.४७, ७.४८, ०.४६, –०.५७, ९.२०, २४.५९ र ९.९५ प्रतिशतका दरले क्षेत्रफलमा बढी तथा घटी भएको तथ्यांकले देखाएको छ । त्यसरी नै विगत एक दशकमा उत्पादनतर्फको उतार चडाफ हेर्ने हो भने आर्थिक वर्ष २०६३/०६४, २०६४/०६५, २०६५/०६६, २०६६/०६७, २०६७/०६८, २०६८/०६९, २०६९/०७०, २०७०/०७१, २०७१/०७२ र २०७२/०७३ मा क्रमशः २७०, २६५, ३३४, ४२९, ५०२, ५२३, ४५७, ४२९.४, ४६३.५८ र ४३४ मेट्रिक टन उत्पादन भएको देखिन्छ । जसको एक दशकको उत्पादनलाई प्रतिशतमा अध्ययन गर्ने हो भने आर्थिक वर्ष २०६३/०६४ को तुलनामा आर्थिक वर्ष २०६४/०६५ मा माइन्स एक दशमलव ८५ प्रतिशतले घटेको छ भने त्यस्तै गरी २०६४/०६५ को तुलनामा २०६५/०६६ मा भने भारी रुपमा २६ दशमलव शून्य चार प्रतिशतले वृद्धि भएको देखिन्छ । त्यसरी नै आर्थिक वर्ष २०६५/०६६ को तुलनामा २०६६/०६७, २०६६/०६७ को तुलनामा २०६७/०६८, २०६७/०६८ को तुलनामा २०६८/०६९ मा क्रमशः २८.४४, १७.०२ र चार दशमलव १८ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । त्यस्तैगरी २०६८/०६९ को तुलनामा २०६९/०७०, २०६९/०७० को तुलनामा २०७०/०७१ मा भने क्रमशः माइन्स १२ दशमलव ६२ र माइन्स छ दशमलव शून्य चार प्रतिशतले घटिरहेको देखिन्छ । यसैक्रममा आर्थिक वर्ष २०७०/०७१ को तुलनामा २०७१/०७२ मा भने सात दशमलव ९६ प्रतिशतले वृद्धि भएको देखिएको एकातिर छ भने अर्कोतिर आर्थिक वर्ष २०७१/०७२ को तुलनामा २०७२/०७३ मा भने माइन्स छ दशमलव ३८ प्रतिशतले घटी रहेको सम्बन्धित निकायको तथ्यांकबाट देखिन आउँछ ।
मुलुक गाउँ नै गाउँले भरिएको एक भूपरिवेष्ठित हो । यहाँको धरातलीय बनावटको हिसाबले हेर्ने हो भने यो उच्च एवं मध्य खालको पहाडै पहाडले भरिएको एक गरिब देश हो । यसरी ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने कृषि व्यवसायलाई बहुसंख्यक जनताले प्रमुख पेसाको रुपमा लिई जीविकोपार्जनको आधार बनाउँदै आएका छन् भने राष्ट्रिय अर्थतन्त्र उकास्न विभिन्न प्रकारका कृषिजन्य तथा पशुजन्य उद्योगहरुको भूमिका अपरिहार्य रहेको छ । त्यस्तैगरी झन्डै ८० वर्ष पहिले गुल्मी जिल्लाबाट प्रवेश गरेको प्रमुख नगदे बालीका रुपमा रहेको कफीले पनि अहिले आएर व्यावसायिक रुप लिन थालिसकेको छ । यसरी यस्ता प्रकारका नगदे बालीले विदेशी मुद्रा आर्जन तथा आयात प्रतिस्थापन गरी आर्थिक विकासमा थप टेवा पुग्न जाने कुरामा सम्बन्धित क्षेत्र विश्वस्त रहेको छ । यसरी नेपाली जनसमुदायमा क्रमिक रुपमा कफी प्रतिको सकारात्मक चाहना बढ्दो रुपमा विकास भएको पाइन्छ । यसको साथ साथै नगदे बाली कफीको रोपण, संरक्षण, उत्पादन, बजारीकरण र उपभोगका आयामहरुमा उत्साहपूर्ण देखिन्छ । यो व्यवसायलाई उद्योगजन्य नगदेबालीका रुपमा पहिचान बनाइसकेको अवस्था छ । त्यसरी नै देशको समष्टिरुपमा विगत एक दशकको निर्यात परिणामकोे आँकडालाई अवलोकन गर्दा आर्थिक वर्ष २०६३/०६४, २०६४/०६५, २०६५/०६६, २०६६/०६७, २०६७/०६८, २०६८/०६९, २०६९/०७०, २०७०/०७१, २०७१/०७२ र २०७२/०७३ मा क्रमशः ११२०००, १२७०००, ८८१००, २४३६३, ९३०८९, ४३०८९, ४५२५९, ५२३९५, ९९३०४ र १०८१९१ किलोग्राम गरी कुल जम्मा जम्मी ७९२७९६ किलोग्राम विभिन्न देशहरुका कफी निर्यात भएको देखिन्छ । त्यसैगरी सोही आर्थिक वर्षमा सोको लागत रुपैयाँ हजारमा क्रमशः १०७८००, ११४३००, ७९२९००, ६९०४४, २७९७६२, १०९४४२, ८५६७२, ६६४६२, ९९८४७ र ११२३७८ हजार रुपियाँ उक्त माथि उल्लिखित कफी विभिन्न मुलुकहरुमा निर्यात गरेबापत प्राप्त भएको रकम थियो । त्यस्तैगरी तल उल्लिखित सोही आर्थिक वर्षमा विभिन्न देशहरुमा पठाउँदा निर्यातमा आयातलाई घटाई बाँकी हुन आएको खुद नगद रुपियाँ हजारमा क्रमशः ५१८००, ४९९००, ७०८५००, ५५१८३, २६७२४९, ८८५४८m ५३९३९, ३१६४७, ४३३९१ र ५६७८१ गरी विभिन्न आर्थिक वर्षहरुको कुल जम्मा जम्मी रु.१४०६९३८ हजार रुपैयाँ बराबर खुद नेपाललाई विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सफल भएको तल उल्लिखित तथ्यांकले देखाएको पाइन्छ ।
अन्तमा भन्नुपर्दा कफी हाम्रो देशमा खेती गरिने प्रमुख नगदे बाली मध्येको एक कृषिजन्य उपज हो । कृषिमा आधारित हाम्रो जस्तो अर्थतन्त्रमा यो बालीको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ । देशको धरातलीय तथा भौगोलिक बनाबटलाई हेर्दा अर्थतन्त्रको समृद्धिमा यस नगदे बालीले उल्लेखनीय योगदान गर्न सक्ने देखिन्छ । त्यसैगरी देशभरका ४२ जिल्लामा आर्थिक वर्ष २०७२/०७३ मा दुई हजार छ सय १८ हेक्टर बिरुवा रोपण भएको र कुल चार सय ३४ मेट्रिक टन उत्पादन भएको छ । त्यस्तैगरी २०७१/०७२ मा दुई हजार तीन सय ८१ बिरुवा रोपण तथा चार सय ६३ मेट्रिक टन उत्पादन, आव २०७०/०७१ मा एक हजार नौ सय ११ बिरुवा रोपण तथा चार सय २९ मेट्रिक टन उत्पादन, २०६९/०७० मा एक हजार सात सय ५० बिरुवा रोपण तथा चार सय ५७ मेट्रिक टन उत्पादन भएको बोर्डले जनाएको छ । हाम्रो देशबाट विश्वका विभिन्न देशहरुमा करिब ११ करोडभन्दा बढी रुपैयाँको कफी विदेश निर्यात भएको देखिन्छ । यसरी मुलुकको कृषि अर्थतन्त्रमा मात्र नभई वैदेशिक व्यापारमा समेत कफी बालीको विशेष योगदान रहेको स्पष्ट हुन्छ । राष्ट्रको भौगोलिक तथा पर्यावरणीय अनुकूलता र तुलनात्मक लाभलाई उपयोग गर्दै कफीको उत्पादन र बजारलाई प्रवद्र्धन गर्न सकेमा देशभित्र र देशबाहिरका कफीका विविध प्रकारका उपभोक्ताहरुलाई सन्तुष्टि प्रदान गर्दै ठूलो धनराशीसमेत प्राप्त गर्न सक्ने देखिन्छ । हाम्रो देशमा कफीको प्रवद्र्धन र आयात प्रतिस्थापनको हिसाबले प्रशस्त सम्भावना बोकेको कृषि उत्पादनमध्ये एक हो । मुलुक भौगोलिक विविधताको विद्यमान रहेको खासगरी मध्य पहाडी भेगमा उच्च गुणस्तरको कफी उत्पादन गर्न सकिने कुरा सर्व विदितै छ । यसर्थ यस्तो किसिमको विशिष्ट गुणस्तरको कफीले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत उच्च माग रहेको छ । यसकारणले गर्दा हालैका दिनमा विश्व बजारमा माग बढ्दै गएको हुँदा हाम्रो कफी खेतीको उत्पादन तेस्रो मुलुकतर्फ निकासिका कारण समेत कृषकहरु यसतर्फ आकर्षित भएको पाइएको छ । यसको अलवा कफी खेतीले बजारमुखी उत्पादन, बोट बिरुवाको निरन्तरता, माटो संरक्षण, वातावरणीय सन्तुलनलाई टेवा दिनुका साथै रोजगारीको अवसरमार्फत आर्थिक तथा सामाजिक रुपमान्तरणमा समेत सहयोगी भूमिका निर्वाह गर्न सक्ने कुरामा कसैको पनि दुई मत नहोला । यसको साथसाथै कफीमा हुने उत्पादन प्रशोधन र बजारीकरणका लागि आवश्यक पर्ने मापदण्ड र लोगो प्रयोगमा उल्लेख्य रुपमा रहेको सम्बन्धित क्षेत्रको दाबी रहेको छ । यसका लागि रणनीतिक योजनासमेत तयार भएको अवस्थामा यसले ठोस उपलब्धि हासिल गर्न सहयोग पुग्ने कुरामा अत्यन्त महत्व राख्नेछ । कफीको क्षेत्रमा अनुसन्धानात्मक कार्यमा संलग्न राज्यका निकायहरुसँग समन्वयको आवश्यकता छ । यस क्षेत्रमा धेरै काम गर्न बाँकी र यसलाई भविष्यमा गएर अझबढी निरन्तरता दिनु अति आवश्यक छ ।

Source : http://www.sulsule.com/news_details/18525/.html-750127.

मच्छिन्द्रनाथको भोटो देखाउने जात्रा

biswanath kharel

विश्वनाथ खरेल

काठमाडौँ उपत्यकामा वर्षभरिमा मनाइने चाडहरू मध्ये रातो मच्छिन्द्रनाथको रथ तान्ने र भोटो देखाउने जात्रा पनि एक प्रमुख हो । यस प्रकारले मनाउने मत्स्येन्द्रनाथको जात्राको सुरुआत र नेपाल मण्डलमा पदार्पण कुन रूपमा भएको थियो भत्रे कथन अनुसार मुलुकमा १२ वर्षसम्म पानी नपरी सुख्खा भई दुर्भिक्ष वा अनिकाल भएका कारण लिच्छवीकालका भक्तपुरका राजा नरेन्द्रदेव काठमाडौँका तान्त्रिक बज्राचार्य गुरु बन्धुदत्त र पाटनका किसान रथचक्रले करुणामयलाई आसामको कामरूपा कामख्याबाट ल्याएका हुन् भत्रे भनाइ छ । यिनीहरूले आपसमा सरसल्लाह गरी श्री सूर्य दक्षिणायण गरी १२ पक्ष अर्थात् छ महिना बुङ्मतीमा राखेर श्री सूर्य उत्तरायण भरी १२ पक्ष अर्थात् पछिको छ महिना मात्र पाटनमा राख्ने निधो गरे । पाटनबाट दक्षिणायण उक्त ठाउँ बुङ्मती रहेको र सो ठाउँबाट उत्तरायण पाटन क्षेत्र रहेका कारण छ महिना पाटनमा र छ महिना बुङ्मतीमा श्री करुणामय रातो मत्स्येन्द्रनाथको बासस्थान रहने प्रचलन अहिलेसम्म चली नै रहेको छ ।
हाम्रो देशको संस्कृतिको एक प्रमुख अंगको रूपमा नेपालका विभिन्न चाडपर्व हुन् । ती चाडपर्वहरूलाई सम्पूर्ण नेपालीले खुला हृदयले सहभागी हुन्छन् । यसै सन्दर्भमा यो लगभग १६ सय वर्ष पुरानो मच्छिन्द्रनाथको रथजात्रा वैशाख शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु भएर आषाढ शुक्ल चौथीसम्म करिब दुई महिनासम्म मनाइन्छ । सो जात्राको विशिष्ट सांस्कृतिक एवं धार्मिक महìव रहिआएको संस्कृतिविद्हरूको भनाइ रहेको पाइन्छ । पाटनको सबैभन्दा महìवपूर्ण तथा उपत्यकाकै सबैभन्दा लामो जात्राका रूपमा रहेको छ्र । एक किम्वदन्ती कथन अनुसार टौदहका नागराज कर्कोटकले नागिनीको आँखाको रोग निको पार्ने किसान वैद्यलाई उपहारस्वरूप दिएको रत्नजडित भोटो किसान वैद्यले खेतको आलीमा राखी काममा व्यस्त भएको बेला हराएको र पछि मच्छिन्द्रनाथको जात्रा हेर्न भेला भएको भीडमा भूतले भोटो लगाएर आएको देखेपछि किसानले आफ्नो भोटो चिनेर दावी ग¥यो । यसरी दुवैका बीचमा भोटो खोसाखोस गर्दै विवाद प¥यो । सो विवाद राजासमक्ष पु¥याउँदा लिच्छवी राजा गुणकामदेवले पर्याप्त प्रमाणको अभावमा भोटो कसको हो भनेर निर्णय गर्न सकेनन् । उनले प्रमाण लिएर नआउन्जेल सो भोटो मच्छिन्द्रनाथको जिम्मा लगाएर रथमा राखेर अर्को वर्ष कसैको प्रमाण छ कि भनी जानकारी लिने उद्देश्यले त्यसलाई देखाए । सोही परम्पराअनुसार आजसम्म पनि प्रत्येक वर्ष मच्छिन्द्रनाथको रथयात्राको अन्तिम दिन सो भोटो कसको हो भनी रथको बुर्जाबाट गुठी संस्थानबाट आउने अधिकारीले चारैतिर घुमाउँदै तीनपटकसम्म देखाउने प्रचलन रहिआएको छ । जात्राका प्रमुख अतिथिको उपस्थितिमा सिल तोडेर भोटो निकाल्ने र देखाइसकेपछि तत्कालै सिल गरेर राख्ने प्रचलन छ ।
धार्मिक लोकोकृतनुसार रातो मच्छिन्द्रनाथलाई वर्षा र सहकालका देवताका रूपमा मानिएको छ । मच्छिन्द्रनाथको रथ त्रयोदशी भुवनको प्रतीकका रूपमा तेह्र तला र बत्तीस लक्षणका रूपमा ३२ हात अग्लो बनाइनुका साथै रथमा हयग्रव, लुप्तसहार, हरिसिद्धि र चन्द्रभैरवको प्रतिकका रूपमा ठूल्ठूला चार पाङ्ग्रा जडान गरिएको हुन्छ । रथको मुनिपट्टि बीचमा कर्कोटक नागको रूपमा लामो काठको ‘ध माः’ राखिएको छ । रथ तान्दा केही बाधा अवरोध नहोस् भनेर रथको अग्र भाग कर्कोटक नाग राजाको शिखामा हयग्रव भैरव राखिएको हुन्छ । रथको माथिल्लो भागमा बायमो मा स्वयम्भूबाट ल्याइएको अमिताभ राखिएको छ । गजुरमा सबै प्राणीको रक्षाका लागि श्री लोकेश्वरको षड्क्षरी मन्त्र ‘ऊँ मणि पद्मे हुँ’ लेखिएको झन्डा फरफराइएको छ । आउँदो २ जेठदेखि जेठ ३० गतेसम्म पुरुषोत्तम महिना परेको कारणले गर्दा सो रथ तात्र नहुने हुँदा धार्मिक शास्त्र अनुसार कि पुरुषोत्तम महिना प्रारम्भ अघि वैशाखमै वा पुरुषोत्तम महिना समाप्त भएपछि असारमा गर्नुपर्ने थियो । पछि वैशाखमै साइत हेरेर सहमति भएपछि पुरुषोत्तम महिनाअघि नै यो जात्रा सम्पत्र हुने भएको हो । यस जात्राको साइत हेर्ने जिम्मा परापूर्वकालदेखि नै पाटनका ज्योतिषी जोशी परिवारहरूलाई जिम्मा दिइएको थियो । यसरी साइत हेर्दा यही वैशाख ३० गते आइतबार साइत जुरेको छ । मत्स्येन्द्रनाथ जात्रा क्रममा विभित्र स्थानमा परिक्रमा गरिरहँदा जुन स्थानमा रथ पुग्छ, त्यहाँका बासिन्दाले आफन्त, नातागोता र साथीभाइलाई बोलाएर मीठो मसिनो खुवाएर जात्रा मनाउने परम्परा छ । यसरी जावलाखेलमा रथ आएको चौथो दिनमा हिरामोती जडित बहुमूल्य प्रसिद्ध भोटो देखाउने प्रचलन रहँदै आएको छ । भोटो देखाउने जात्रा गर्नुपर्ने परम्परा अनुसार यो पल्ट वैशाख ३० गते भोटो देखाइने भएको छ । भोटो सकिएपछि मच्छिन्द्रनाथलाई प्राचीन कलात्मक खटमा राखेर सांस्कृतिक बाजागाजासहित जावलाखेलबाट बुङ्मतीको मन्दिरमा छ महिनाका लागि विराजमान गराउन लैजाने परम्परा छ । सहकालका देवताका रूपमा मानिने मत्स्येन्द्रनाथ हिन्दू धर्मवलम्बीमध्ये शैव धर्मावलम्बीका नाथ सम्प्रदायका भगवान् हुन् भने बौद्ध धर्मावलम्बी माझ श्री करुणामय वंगद्यः पद्मपाणि आर्यावलोकितेश्वर, लोकनाथ आदि नामले पुकारिन्छ । राजा नरेन्द्रदेव मल्लको पालादेखि प्रारम्भ भएको रथजात्रा उपत्यकामै लामो जात्राका रूपमा मनाइँदै आएको छ । मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा पुल्चोकबाट सुरु भएर गाःवाहाल, मङ्गलबजार, पाटन सुन्धारा, मिखावहाल, लगनखेल, थटिटोल, कुमारीपाटी हुँदै जावलाखेल पु¥याएर भोटो देखाउने जात्रा सम्पत्र गरिने चलन रहेको छ ।
समग्रमा भन्नुपर्दा हाम्रो समाजमा विभिन्न जात्रा, चाड पर्वहरूको आ–आफ्नै किसिमको महìव बोकेर आएका छन् । आफ्नै ऐतिहासिक मूल्य मान्यता र महìव पनि रहेको छ । लिच्छवीकालीन राजा नरेन्द्रदेवको पालादेखि राजा वा राष्ट्र अध्यक्षलाई भोटोजात्राको प्रमुख अतिथि बत्रे परम्परा छ । यो जात्रा खास गरी काठमाडौँ उपत्यकाको तीन शहरमा भव्य रूपमा मनाइन्छ । उपत्यकामा जमल र बनेपा, नालाको सेतो, ललितपुरको बुङमति र चोभारको रातोसहित चारवटा मच्छिन्द्रनाथ छन् । यसको धार्मिक तथा सामाजिक महìव बढी भएको पाइन्छ । त्यसैले हिन्दू संस्कृतिमा आफ्ना जात्राप्रति कृतज्ञताको प्रदर्शन गर्ने सांस्कृतिक धरोहरको रूपमा यस जात्रालाई लिन सकिन्छ । तोकिएको दिन कुलदेवता पूर्ण मन्दिरमा मत्स्येन्द्रनाथसहित बाराहीको देवाली पूजा गरिन्छ । त्यसै दिन मंगलबजारको मणिमण्डपमा चार दिशाको चार थाममा चार जोशी बसेर रथलाई जावलाखेलतर्फ रथ तात्रे साइत हेरिन्छ र साइत नजुरेसम्म रथलाई त्यसै ठाउँमा विश्राम गराइन्छ । साइत जुरेको दिन रथलाई तानेर जावलाखेल पुयाइन्छ र त्यसको चार दिनपछि भोटोजात्रा हुन्छ । भोटोजात्रा सकिएपछि मत्स्येन्द्रनाथलाई खटमा राखी बाजागाजासाथ बुङमतीस्थित उनकै मन्दिरमा पु¥याइनेछ । यस पटकको रथ जात्राको साइत गत वैशाख ६ गते बेलुकी ५ बजे पुल्चोकबाट रथयात्रा आरम्भ भएको थियो । यसरी भोटो देखाउने दिन काठमाडौँ उपत्यकामा सार्वजनिक बिदा दिने चलन छ । भोटोको स्वामित्वलाई लिएर विवाद भएपछि प्रमाण लिएर आउनेलाई दिइनेछ भनी भोटो देखाउने चलन परम्परादेखि चल्दै आएको हो ।

Source : http://gorkhapatraonline.com/news/54430-750130.

समृद्धिको लागि आर्थिक गणना

विश्वनाथ खरेल
संसारमा नै आर्थिक विकासको गति तीव्रतर हुँदै गएको र विभिन्न औद्योगिक व्यवसायका आर्थिक क्रियाकलापहरूमा पनि वृद्धि हुँदै गएको देखिन्छ । यसरी अधिकांश मुलुकहरूमा उद्योग, व्यापारिक एकाइहरूको आर्थिक संरचनाबारे जानकारी प्राप्त गर्न र ती एकाइहरूको सूची तयार गर्न तथ्यांकीय व्यावसायिक रजिष्ट्ररको स्थापना वा आर्थिक गणना सञ्चालन गर्दै आएको पाइन्छ । आर्थिक गणनाको सञ्चालनबाट विभिन्न आधारभूत आर्थिक सूचकहरू जस्तै– श्रमको उत्पादकत्व, उत्पादकको मूल्य, औद्योगिक उत्पादन, क्षमताको उपयोग, मासिक खुद्रा बिक्रि, मासिक थोक व्यापार आदिको विभिन्न आधारभूत आर्थिक तथ्यांकहरू नियमितरूपमा उपलब्ध हुन्छन् । जसले गर्दा अन्ततोगत्वा देशको आर्थिक वृद्धिमा प्रभाव पारेको हुन्छ । सरकारी नीतिले पनि आर्थिक वृद्धिलाई जोड दिएको पाइन्छ । यस्तो अवस्थाले समग्र आर्थिक संरचनाको अवस्था के–कस्तो रहेको छ भन्ने बुझ्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ । देशको समग्र आर्थिक जगतको विस्तृत अवस्थालाई बुझ्न आर्थिक गणनाको औचित्य रहेको हुन्छ । आर्थिक गणनाको सञ्चालनबाट विभिन्न औद्योगिक व्यवसायहरू र अन्य आर्थिक एकाइहरूको विस्तृत तथ्यांकीय सूचना उपलब्ध हुने मात्र नभई भविष्यको आर्थिक विकासको अनुमान र तुलनाका लागि आधार पनि खडा गर्छ । यसैले हाम्रो देशमा पनि आर्थिक तथ्यांकलाई मजबुत गर्न आर्थिक गणना गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको देखिन्छ । नेपालमा सर्वप्रथम राष्ट्रिय जनगणना विसं १९६८ देखि सुरु भएको र प्रत्येक १० वर्षमा एक पटक गरिँदै आएको छ । त्यस्तै कृषि गणना वि.सं २०१० देखि सुरु भएको र प्रत्येक पाँच वर्षमा गरिँदै आएको थियो । त्यसै गरी विसं. २०२२ देखि सञ्चालित औद्योगिक गणनालाई आंशिक आर्थिक गणनाको सुरुवातको रूपमा बुझ्न सकिन्छ । तर, एकै सन्दर्भ अवधिमा सबै व्यावसायिक आर्थिक एकाइहरूको पूर्ण गणना हालसम्म नेपालमा सञ्चालन गरिएको छैन । आर्थिक तथ्यांक महाशाखाअन्तर्गत आर्थिक गणना शाखाको वि.सं. २०७० मा स्थापना भएपछि आर्थिक गणना सञ्चालन गर्नुपर्ने दायित्व रहन आएको छ । यस सन्दर्भमा विभिन्न आर्थिक क्रियाकलापहरू सञ्चालन गर्ने उद्योग, व्यापारिक प्रतिष्ठान, तथा विभिन्न सेवाहरू उपलब्ध गर्ने प्रतिष्ठान तथा एकाइहरूको वर्तमान अवस्थाबारे आधारभूत तथ्यांक प्राप्त गर्न र विभिन्न तथ्यांकीय अध्ययन तथा सर्वेक्षणहरू सञ्चालन गर्न आवश्यक पर्ने सम्पूर्ण आर्थिक एकाइहरूको सूची अर्थात् मास्टर स्याम्पल फ्रेमका लागि ती आर्थिक एकाइहरूको व्यावसायिक रजिस्ट्रर तयारी गर्नका लागि नेपालमा पनि आर्थिक गणना सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस भएको छ । यसैले केन्द्रीय तथ्यांक विभागले वि.सं २०७५ साल वैशाख १ गतेदेखि अर्थात् आव २०७४÷७५ मा नेपालमा प्रथम पटक आर्थिक गणना सञ्चालन गर्न लागेको हो । यसको लागि ७७ जिल्लामा जिल्ला आर्थिक गणना कार्यालय स्थापना गरी स्थलगत तथ्यांक सङ्कलनको लागि जनशक्ति व्यवस्थापनको काम भइरहेको छ । उक्त गणनाका लागि तीन हजार ५०० गणक र ५०० सुपरभाइजरलाई खटाउन आवश्यक तालिमसमेत उपलब्ध गराई फिल्डमा कार्यरत रहेका छन् । यस किसिमको तथ्यांक लिने कार्य संघ, प्रदेश तथा स्थानीय तहसम्मका व्यावसायिक प्रतिष्ठान तथा सामान्यभन्दा सामान्य व्यवसायीको वित्तीय अवस्थाका साथै व्यावसायिक यथार्थताबारे आगामी जेठ मसान्तसम्म आर्थिक तथ्यांक सङ्कलन गरिने छ । यसरी तथ्यांक सङ्कलन कार्यक्रम सकिएपछि यसको प्रशोधन र सार्वजनिकीकरणलगायतका पाँंच वर्षे यो योजनाका लागि झण्डै ४० देखि ५० करोड खर्च हुने सम्बन्धित क्षेत्रले बताएको छ ।
हाम्रो देशको समग्र विकासको लक्ष्य दिगो, समावेशी फराकिलो र दिगो आर्थिक समान वृद्धिद्वारा गरिबी न्यूनीकरण गर्नु हो । मुलुकले यसका आवधिक योजनाहरु र वार्षिक बजेटहरुमा विभिन्न विकास लक्ष्यहरु हाासिल गर्ने कार्येव्रmमहरु राखिएको पाइन्छ । यसर्थ सरकारी, सहकारी तथा निजी तीनै क्षेत्रको क्षमता तथा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा रहेको योगदानको सहीे तथा यथार्थवादी मूल्यांकन अहिलेको आवश्यकता हो । सरकारले तेहौं त्रिवर्षीय योजनामा सन् २०२२ सम्ममा नेपाललाई अति कम विकसित राष्ट्रको स्थितिबाट विकासशील देशको पङ्क्तिमा स्तरोन्नति गर्ने दृष्टिकोण राखिएको थियो । यसको साथसाथै समय–समयमा विभिन्न गणना, तथ्यांकीय सर्वेक्षणहरू तथा अन्य स्रोतबाट तथ्यांकहरू सङ्कलन गरी यसका नतिजाहरू प्रयोगकर्तासमक्ष पु¥याउने प्रयास भइरहेको छ । यसको साथै सामाजिक र आर्थिक विकासका लागि सहस्राब्दी लक्ष्यहरूको पदचापलाई पहिल्याउँदै नेपालले सन् २०३० सम्म दिगो विकासका लक्ष्यहरू हासिल गर्ने योजनालाई निरन्तरता दिने भएको छ । यस सन्दर्भमा नेपाललाई अति कम विकसित राष्ट्रको स्थितिबाट विकासशील देशको पङ्क्तिमा स्तरोन्नति गर्ने लक्ष्य हासिल गर्न र दिगो आर्थिक वृद्धि गरी दिगो विकासको लक्ष्यहरू प्राप्ति गर्न आवश्यक पर्ने बृहत् आर्थिक तथ्यांकहरू प्राप्त गर्न पनि आर्थिक गणना अपरिहार्य देखिन्छ । यसको अलावा तथ्यांकै आधारमा योजना तर्जुमा तथा नीति निर्माण हुने भएकाले सङ्कलित तथ्यांकहरू समसामयिक, भरपर्दो तथा विश्वसनीय हुनु जरुरी हुन्छ । यसका लागि तथ्यांकका सम्पूर्ण प्रयोगकर्ता, सरोकारवाला संघसंस्था, नागरिक समाज, पत्रकार र सिंगो राष्ट्रकै भूमिका त्यत्तिकै महत्वपूर्ण रहन्छ । मुलुकको राष्ट्रिय आर्थिक गणना २०७५ को प्रमुख सूचकहरूमा आर्थिक क्रियाकलापअनुसार प्रतिष्ठानहरूको कुल संख्या, प्रतिष्ठानहरूको वैधानिक स्थिति, क्षेत्रगत प्रतिष्ठानहरूको घनत्व, लिङ्गअनुसार रोजगारीको स्थिति, वैदेशिक पुँजीको लगानी, कुल स्थिर सम्पत्तिमा भएको लगानी, प्रतिष्ठानहरूको ऋणमा पहुँच आदि विभिन्न सूचकहरू प्राप्त हुनेछन् । त्यसैले आर्थिक गणना आर्थिक विकासको मेरुदण्ड पनि हो । अतः सरकारी नीतिले पनि आर्थिक वृद्धिलाई जोड दिएको पाइन्छ । यस्तो अवस्थाले समग्र आर्थिक संरचनाको अवस्था के कस्तो रहेको छ भन्ने बुझ्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ । देशको समग्र आर्थिक जगत्को विस्तृत अवस्थालाई बुझन् आर्थिक गणनाको औचित्य रहेको हुन्छ । आर्थिक गणनाको सञ्चालनबाट विभिन्न औद्योगिक व्यवसायहरु र अन्य आर्थिक एकाइहरुको विस्तृत तथ्यांकीय सूचना उपलब्ध हुने मात्र नभई भविष्यको आर्थिक विकासको अनुमान र तुलनाका लागि आधार पनि खडा गर्छ । यसैले नेपालमा पनि आर्थिक तथ्यांकलाई मजबुत गर्न आर्थिक गणना गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको देखिन्छ । यसको साथसाथै व्यावसायिक प्रतिष्ठानको कुल संख्या, प्रतिष्ठानको वैधानिक स्थिति, वैदेशिक पुँजीको लगानी, कूल स्थिर सम्पत्तिमा भएको लगानी, प्रतिष्ठानको घनत्व, लिङ्गअनुसार रोजगारीको स्थिति र प्रतिष्ठानको ऋणमा पहुँचलगायतका सूचक पत्ता लगाउन सो गणना गर्न लागिएको हो । यस आर्थिक गणनाबाट प्राप्त हुने सूचनालाई आधार मानेर समग्र आर्थिक क्रियाकलापको स्थितिको मूल्यांकन गरिने जानकारी दिँदै त्यसका आधारमा सरकारले मुलुकलाई आर्थिक समृद्ध बनाउन आवश्यक नीति निर्माण गर्न सहयोग पुग्ने अनुमान सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञहरुको रहेको पाइन्छ । मुलुकको राष्ट्रिय आर्थिक गणना २०७५ का मुख्य उद्देश्यहरु यस प्रकार छन् ।
१. प्रतिष्ठान तथा व्यवसायहरूको व्यावसायिक क्रियाकलापसम्बन्धी वर्तमान अवस्था र यसका वित्तीय पक्षसहित आधारभूत तथ्यांकहरू उपलब्ध गराउने ।
२. केन्द्र, प्रदेश तथा स्थानीय तहका सरकारहरूलाई योजना तर्जुमा र नीति निर्माण गर्न तथ्यांकहरू उपलब्ध गराउने ।
३. राष्ट्रियलेखा प्रणालीको सुदृढीकरण गर्न तथ्यांकहरू उपलब्ध गराउने ।
४. तथ्यांकीय व्यावसायिक रजिस्टर निर्माणको आधार खडा गर्ने ।
५. सम्बन्धित क्षेत्रका व्यवसायीहरू र प्राज्ञिक अनुसन्धानकर्ता तथा अन्य तथ्यांक प्रयोगकर्ताहरूलाई क्रमशः व्यवसाय समृद्धिको लागि नीति तथा योजना तर्जुमा गर्न र अध्ययन अनुसन्धानका लागि आवश्यक पर्ने तथ्यांकहरू उपलब्ध गराउने ।
६. विभिन्न विषयगत आर्थिक सर्वेक्षणहरूको सूचीका लागि प्रतिष्ठान, व्यवसाय तथा इन्टरप्राइजहरूको विवरण उपलब्ध गराउने ।
समग्रमा भन्नुपर्दा यो आर्थिक गणना, जनगणना, कृषि गणना जस्तै विशेष तथा आवधिकरूपमा सम्पन्न गरिने देशव्यापी कार्यक्रम हो । देशमा प्रत्येक ५­५ वर्षको अन्तरालमा राष्ट्रिय आर्थिक गणना सञ्चालन गरिने लक्ष्य रहेको सम्बन्धित निकायले बताएको छ । यस गणनाबाट राष्ट्रको आर्थिक समृद्धि तथा दिगो विकासको लागि आवश्यक पर्ने आधारभूत आर्थिक तथ्यांक उपलब्ध हुनेछ । देश संघीय संरचनामा प्रवेश गरिसकेको अवस्थामा आर्थिक गणनाबाट प्राप्त तथ्यांक राज्य पुनर्संरचना पछिको आर्थिक विकासको लागि देश विकासमा समृद्धिको भरपर्दो आधार पनि बन्ने छ । अतः राष्ट्रिय आर्थिक गणना एक बृहत तथ्यांकीय क्रियाकलाप हो जुन मुलुकको इतिहासमा पहिलो पटक केन्द्रीय तथ्यांक विभागले सञ्चालन गरिरहेको छ । यसमा देशको सम्पूर्ण भू–भागभित्र सञ्चालनमा रहेका वा अवस्थित रहेका सबै आर्थिक एकाइको तथ्यांकीय विवरण सङ्कलन गरिन्छ । यस क्रियाकलापअन्तर्गत अन्तर्राष्ट्रिय औद्योगिक वर्गीकरणमा उल्लेख गरिएका केही खण्डका जस्तै कृषि, वन र मत्स्य क्रियाकलाप तथा सार्वजनिक प्रशासन जस्ता क्रियाकलापबाहेक अन्य खण्डमा उल्लिखित सम्पूर्ण व्यावसायिक क्रियाकलापको एकै सन्दर्भ अवधिमा पूर्ण गणना गरिन्छ । राष्ट्रिय आर्थिक गणनाको महत्व देशको आर्थिक विकासका लागि तर्जुमा गरिने आर्थिक नीति तथा योजनाका लागि मात्र नभएर तथ्यांकीय व्यावसायिक रजिष्टर स्थापना गर्न र हरेक क्षेत्रका उद्योगी, व्यवसायी, अनुसन्धानकर्ता तथा अन्य समुदायका लागि आ­–आफ्नो क्षेत्रको विकास तथा व्यवसायको विस्तार जस्ता कार्य योजना तर्जुमा गर्न पनि आर्थिक गणनाको औचित्य रहेको छ । मुलुकको अर्थतन्त्रमा समावेश रहेका विभिन्न आर्थिक व्यावसायिक व्रिmयाकलाप मापन गर्नका लागि निश्चित समायावधिमा सञ्चालन गरिने आर्थिक गणना जस्तो बृहत्तर तथ्यांकीय क्रियाकलाप एक महत्वपूर्ण कोशेढुंगा हो । यसबाट व्यावसायिक प्रतिस्पर्धात्मक स्थिति थाहा पाउन, मुलुकको अर्थतन्त्रको विशेषताको वास्ताविकता थाहा पाउन, व्यावसायिक एकाइको अवस्थिति तथा आकारसम्बन्धी सूचना प्राप्त गर्न, व्यवसायको विभिन्न विशेषता एकरुपता, तुलनात्मक तथा विस्तृत ढंगले मापन गर्न र कुल गार्हस्थ्य उत्पादन, उत्पादन तथा मूल्य सूचकाङ्क, खुद्राबिक्री तथा अन्य तथ्यांक जस्ता आर्थिक सूचकका लागि सही बेन्चमार्क तथ्यांक प्राप्त गर्न पनि आर्थिक गणना अपरिहार्यताको कोशेढुंगा रहेको हुन्छ ।

Source : http://www.sulsule.com/news_details/18171.html-750119.

व्यावसायिक खेतीमा खर्बुजाको बढ्दो माग

विश्वनाथ खरेल
देशको खासगरी मध्य तथा सुदूर पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा पहाडी जिल्लाहरु प्रत्येक वर्ष खाद्यान्न संकट हुने एकातिर छ भने अर्कोतिर विश्व जलवायुमा आएको परिवर्तनको कारण अनावृष्टि, अतिवृष्टि, भू–क्षय जस्ता समस्याहरु दिनानुदिन बढ्दै गइरहेका छन् । जसको कारण खेती योग्य भूमि घट्नुको साथै कृषि उत्पादनमा पनि नकारात्मक असर परेको छ । जसले गर्दा खाद्य सुरक्षाको स्थिति कमजोर भई भोकमरीको स्थिति बढ्दै गएको छ । यस्ता खालका जल्दाबल्दा समस्याहरुलाई निराकरण गर्नको लागि बेलैमा सचेत हुन र आवश्यक कदम चाल्नु परेको छ । यसका लागि वन जङ्गल एवं पानीका मुहानहरुको संरक्षण, खाली जमिनमा वृक्षारोपण, भिरालो जमिनमा खेती गर्ने, वृक्षारोपण गर्ने, जमिनको बढीभन्दा बढी मात्रामा सदुपयोग गर्नुपर्ने स्थिति खड्किएको छ । त्यस्तै गरी अर्को जटिल समस्याको रुपमा विश्वमा आज खासगरी विकसित देशहरुमा पेट्रोलियम पदार्थको विकल्पको रुपमा जैविक इन्धनको प्रयोग भइरहेको छ । जैविक इन्धन उत्पादन गर्न खाद्यान्नको प्रयोग प्रमुख रुपमा गर्ने गरिएको छ । जसले गर्दा उत्पादनको तुलनामा खाद्यान्नको खपत एवं माग दुवै बढ्न गई खाद्य सुरक्षामा गम्भीर असर पुग्न गएको छ । यसरी तत्काल जैविक इन्धनको प्रयोगको सम्भावना कम देखिए पनि भविष्यमा त्यो अवस्था नआउला भन्न सकिन्न । त्यसको लागि विद्यमान कृषि जैविक विविधताको पहिचान, संरक्षण र उपयोगलाई बढावा दिँदै आधुनिक कृषि पद्धतिको उचित संयोजनबाट उत्पादन एवं उत्पादकत्व वृद्धि गर्न पर्ने अवस्था देखा परेको छ । कृषि प्रधान देश हुनुको साथ साथै ६५ दशमलव सात प्रतिशत जनता यसमा निर्भर रहेका छन् । देशको अर्थतन्त्र कृषिमा आधारित छ । देशको प्रमुख औद्योगिक उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको भूमिका महत्वपूर्ण छ । देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदान करिब ३३ प्रतिशतको हाराहारीमा रहेको छ । आर्थिक समृद्धिका लागि कृषि क्षेत्रको विकास अनिवार्य भएकोले लगानीमार्फत कृषिमा आधुनिकीकरण तथा बजार प्रवद्र्धनमा सहयोग पु-याउन खोजिएको हो । राष्ट्रिय आयको ३८ प्रतिशतभन्दा बढी योगदान कृषिक्षेत्रबाट नै प्राप्त हुन्छ । वैदेशिक व्यापारको निकासीयोग्य वस्तुहरुमा अधिकांश कृषिसँग नै सम्बन्धित छ । प्रथम पञ्च वर्षीय योजना कालदेखि सातौं पञ्चवर्षीय योजना कालसम्म कृषिलाई प्रथम प्राथमिकता दिँदै आएको हुरा स्पष्ट छ । यसरी कृषि विकासको लागि ठूलो धनराशी खर्च भए पनि उल्लेखनीय प्रगति हुन सकेको छैन । जबसम्म कृषिको चौतर्फी विकास हुन सक्दैन तबसम्म देशको चौतर्फी विकास हुन सक्दैन । कृषिको विकास नभएसम्म प्रशस्त खाद्यान्न उत्पादन हुन सक्दैन । हाम्रो देशमा बढ्दो जनसंख्याको कारणले गर्दा प्रतिव्यक्ति खाद्यान्न उत्पादकत्वमा वृद्धि गर्नुपर्ने आजको समयको माग हो ।
विश्वव्यापीकरणले गर्दा सम्पूर्ण आर्थिक क्षेत्रमा आमुल परिवर्तन आएको यस शताब्दीमा कृषि क्षेत्रलाई पनि यस्तो परिवर्तनले उल्लेखनीय रुपमा प्रभाव पारेको छ । बालीनाली, तरकारी, फलफूल र पशुपक्षीको किसिम, खेतीपाती गर्ने तौरतरिकादेखि लिएर मानिसको स्वाद, चाहना र आकांक्षासमेतमा ठूलो परिवर्तन आएको छ । यस्ता परिवर्तनले हाम्रा सामु ठूलो चुनौती र अवसरहरु देखिएका छन् । मुलुकमा यातायात क्षेत्र क्रान्तिकारी विकास, भौगोलिक परिवेशले उपलब्ध गराएको हावापानीको अवसर र आधुनिक प्रविधिहरुको सदुपयोगबाट दिगो आर्थिक वृद्धि तथा खाद्य सुनिश्चित गर्न सकिने सम्भावना छ । विश्वमा चर्किँदो खाद्य संकटले गर्दा धन कमाउन सबैभन्दा सम्भावना भएको क्षेत्र कृषि हो । यसमा पनि फलफूल खेतीको सम्भावना नेपालमा धेरै देखिएको छ । यसमा मुलुकको भुवनोटलाई अवलोकन गर्ने हो भने पनि अधिकांश भाग पहाडै पहाडले भरिएको छ । यसले गर्दा ती डाँडाकाँडामा फलफूल खेती गर्न सकिएको खण्डमा ठूलो धनराशी भुक्तानी छिमेकी मुलुकहरु भारत र चीनलाई दिनुपर्ने थिएन । हाम्रो देशमा उत्पादित फलफूलबाट नै देशको मागबमोजिमको फलफूल आपूर्ति गर्न सकिने थियो । यी फलफूलमध्ये खर्बुजा पनि एक किसिमको महत्वपूर्ण रुपको फलफूल हो ।
देशको तराई क्षेत्रदेखि लिएर मुलुकका विभिन्न सहरी क्षेत्रहरुमा खर्बुजको माग दिनप्रति दिन बढ्दो रुपमा एकातिर छ भने अर्कोतिर त्यसै गरी देशको एक मात्र राजधानी काठमाडौं बढ्दो गर्मीसँगै दैनिक ९० मेट्रिक टनभन्दा बढी भारतीय खर्बुजा भित्रने गरेको तथ्यांकले देखाएको छ । मुलुकमा मौसम परिवर्तनसँगै बजारमा खर्बुजाको माग अत्यधिक भए पनि हाल नेपाली उत्पादन भने न्यून रहेको सम्बन्धित क्षेत्रले दाबी गरेको छ । यो एक किसिमको गर्मीका लागि उपयुक्त मानिने फलफूल हो । यो हाल कालमाटी फलफूल तथा तरकारी बजारमा दैनिक ४० देखि ५० मेट्रिक टन भित्रने गरेको अनुमान गरिएको छ । त्यस्तै गरी बल्खुमा दैनिक ३० देखि ४० मेट्रिक टन भारतीय खर्बुजा भित्रने गरेको नेपाल फलफूल व्यवसायी संघ बल्खुले जनाएको छ । हाम्रो मुलुकको कुरा गर्ने हो भने विषेश गरेर तराईका जिल्लाहरुमा जनकपुर, झापा, वीरगञ्ज र महोत्तरीलगायतका जिल्लाबाट सिजनअनुसार खर्बुजा उपत्यकामा भित्रने गरे पनि त्यसले वार्षिक  । ५ देखि २० दिनको मात्र बजारको माग आपूर्ति गर्न सम्बन्धित क्षेत्रको भनाइ रहेको पाइन्छ । देशको विभिन्न जिल्लाबाट आयात गरिने खर्बुजाले उपभोक्ताको मागअनुसार आपूर्ति गर्न नसकिने कारण वर्षैभरि भारतबाट आयात गर्नुपर्ने बाध्यता टड्कारो रुपमा देखा परेको छ ।
नेपालको सबैभन्दा ठूलो मानिने कालिमाटी तरकारी तथा फलफूल थोक बजार , बल्खु फलफूल थोक बजार र बालाजुलगायतका बजारमा खर्बुजा प्रतिकिलो २५ देखि ३० रुपैयाँ थोक मूल्यमा कारोबार भइरहेको व्यवसायीले बताएका छन् । त्यस्तै गरी भारतीय बजारमा भने प्रतिकिलो सातदेखि आठ रुपैयाँमा आयात गरेर ल्याउने भए पनि जिविस र गाविसलगायत विभिन्न क्लब र समूहले अनियमितरुपमा बाटो कर असुल्ने गरेको हुनाले राजधानी ल्याएर दोब्बर मूल्यमा बिक्री गर्नुपरेको सम्बन्धित क्षेत्रको भनाइ रहेको छ । यो एक ट्रिपमा खर्बुजामा  ।५ देखि  ।८ मेट्रिक टन मात्र आयात गर्न सकिन्छ । तर, भारतदेखि नेपाली बजारसम्म सामान ल्याइपु-याउँदा बाटोमा करमात्र पाँच हजारदेखि  ।५ हजारसम्म कर तिर्नुपर्छ । यसको लागि राज्यले जुन ठाउँबाट उत्पादित वस्तु आयात ग-यो सोही ठाउँमा मात्र कर तिरे पुग्ने कानुनी प्रावधान भए पनि कृषक तथा सम्बन्धित व्यवसायीहरुलाई निकै नै राहत हुने थियो । यसलाई कृषि विकास गर्ने कृषि मन्त्रालयले प्रभावकारी अनुगमन गर्न नसक्दा कृषक एवं उपभोक्ताहरु दुवै मारमा पर्दै आएका छन् ।
समग्रमा भन्नुपर्दा हाम्रो देशमा विभिन्न किसिमका फलफूलहरुको खेती हुन्छ । यसमध्ये खर्बुजा तथा तर्बुजा फलफूल गर्मीको लागि उपयुक्त फल हो । देशका विभिन्न भागहरुमा गर्मी समयमा यसको माग बढी रहेको हुन्छ । यसले केही हदमा भए पनि गर्मी हटाउने गर्दछ । यसको प्रयोग दिनहुँ बढ्दो रुपमा भएको पाइन्छ । यसले गर्दा यसको मूल्यमा पनि वृद्धि भएको छ । यसकारणले गर्दा मुलुकको विभिन्न सहरी क्षेत्रमा यसको माग दिनहुँ बढ्दै गएको छ । यसको खेती प्रायः गरी तराईका बीस जिल्लालगायत पहाडी भेगमा पनि आयआर्जनको रुपमा खेती गरिएको पाइन्छ । मुलुकका सानास्तरका कृषकहरुको लागि थोरै पुँजीमा यसको खेती गर्न सकिन्छ । विशेष रुपमा राजधानी काठमाडौंमा मात्रै एक सय ५० मेट्रिक टनको माग रहेको अनुमान गरिएको छ । यसमा  ।०० मेट्रिक टन भारतीय बजार र छ भने स्वदेशमा उत्पादन ५० मेट्रिक टन खर्बुजा हुने सम्बन्धित क्षेत्रको दाबी रहेको पाइन्छ । खर्बुजा उत्पादनका साधनहरु जस्तै भूमि, श्रम, पुँजी र प्रबन्धलाई उचित प्रयोगद्वारा धेरैभन्दा धेरै उत्पादन कसरी गर्ने र यस व्यवसायबाट धेरैभन्दा धेरै मुनाफा कसरी कमाउने ? भन्ने कुरा व्यावसायिक कृषकलाई सिकाउनुपर्छ । कृषि उत्पादन अर्थशास्त्र एउटा यस्तो व्यावहारिक ज्ञान हो । जसले कृषि व्यवसायमा उत्पादनका साधनहरुलाई आपसमा कुनस्तरमा मिलाउने अथवा साधनहरुलाई कुन अनुपातमा राख्ने ? भन्ने कुरा थाहा पाउनुपर्छ । जसले गर्दा प्रतिइकाइ उत्पादन वृद्धि गर्न सकिन्छ । जसले गर्दा आय आर्जन वृद्धि गरी कृषकहरुको जीवनस्तर उकास्न मद्दत पु-याउने हुन्छ । यसर्थ कृषि विकास गर्ने निकायको रुपमा रहेको सरकारको कृषि विकास मन्त्रालयले बेलैमा मुलुकको खर्बुजाको मागलाई आपूर्ति गर्न सकिने खालको यसको खेती विस्तार गर्नुपर्ने आजको टड्कारो आवश्यकता एकातिर छ भने अर्कोतिर छिमेकी मुलुकहरुबाट आयात गर्ने खर्बुजालाई प्रतिस्थापन गरी स्वदेशी खर्बुजाको उत्पादनमा जोडदिर्नुपर्ने सम्बन्धित क्षेत्रको भनाइ पाइन्छ । यसबाट नै देशको ठूलो धनराशी विदेशलाई भुक्तानी गर्नुपर्ने हुन्थ्यो । तर, यसलाई रोकी स्वदेशमा नै स–सानास्तरका किसानहरुबाट यस्ता किसिमको खर्बुजा खेतीको क्षेत्रफल बढाउन सकेको खण्डमा यसको उत्पादनमा विस्तार गर्न सके रोजगारीको साथसाथै प्रतिव्यक्ति आयसमेत वृद्धि हुने कुराको कसैको पनि दुई मत नहोला ।

Source : http://www.sulsule.com/news_details/17880/.html-750112.

शान्तिकामी महामानव गौतम बुद्ध

सन्दर्भ: २५६२ औँ बुद्धजयन्ती

‘अशिक्षा, गरिबी, हिंसा, विभाजनबाट प्रताडित विश्वसामु २५ शताब्दीअगाडि सिद्धार्थ गौतमले प्रस्तुत गरेका विचारहरू वर्तमान समस्या समाधानका निम्ति अचुक मन्त्र बन्न सक्छन्, तर तिनको पालनामा भन्दा पाठ गर्नमा गौतम बुद्धको योगदानलाई सीमित गरिएको प्रतिक हुन्छ ‘

विश्वनाथ खरेल

जुन भूमिबाट गौतम बुद्धले विश्व–शान्तिको लागि आफ्नो अभियान प्रारम्भ गरेका थिए, त्यहि भूमिमा आज शान्तिको कुनै आभाष छैन जुन सवै नेपालीहरूको लागि दुःख र आत्मा ग्लानीको कुरा हो । शान्तिका अग्रदूत भगवान् गौतम बुद्ध भन्नुहुन्छ –सज्जनको संसर्गबाट नै ज्ञान प्राप्त हुन्छ ।

यसै अनुरूप बुद्व भन्ने गर्नुहुन्थ्यो – राम्रो काम गर्नका लागि नै मानिसको जन्म भएको हो । अन्यथा पशुपंक्षीको जीवन र मानिसको जीवनमा के नै फरक भयो र ? मानिसलाई ईश्वरले राम्रो कामको लागि नै यस धर्तिमा पठाएका हुन् ।

राम्रो काम गर्नु र लोकको सेवा गर्नु प्रत्येक मानवको नैसर्गिक अधिकार र कर्तव्य हो । जगतको कल्याण एवं सुख प्राप्ति केवल अंहिसाबाट मात्र सम्भव छ । समयको मार्ग अपनाउने व्यक्ति नै महान हुन्छ ।

हिंसाको बाटो अपनाउने व्यक्तिले एकछिन चिन्ताको अनुभव गरे तापनि अन्ततः नासको फल कष्टप्रद नै हुन्छ । वैशाख पूर्णिमा वास्तवमै पावन दिन हो , जुन दिन महामानव गौतम बुद्धको जन्म बोधिज्ञान प्राप्त र महापरिनिर्वाण भएको थियो । यसरी तिनै योग एकै दिनमा परेका संसारमा विरलै पाइन्छन् ।

यस्तो अलौकिक शक्ति पाएका महामानव गौतम बुद्धको सम्झनामा विश्वले वैशाख पूर्णिमाको अवसरलाई बुद्वजयन्तीको रूपमा मनाउने गर्दै अएको छ । बौद्ध धर्मका प्रवर्तक गौतम बुद्ध राजा शुद्धोधनको एकमात्र छोरा थिए । यिनी कपिलवस्तु राज्यमा ईसापूर्व ५६३ वर्ष पहिले मायादेवीको कोखबाट जन्मेका थिए । यिनको नाम सिद्धार्थ थियो । यिनी शाक्य वंशका राजकुमार थिए । यिनी गरिब गुरुवा व्यक्तिहरूलाई कसरी उद्धार गर्न सकिन्छ भन्ने चिन्तन मनन अहोरात्र गरिरहन्थे ।

उनका पिताले आफ्नो छोराको संन्यासी रूप धारणा गर्ने सम्भावना देखेर २१ वर्षको उमेरमा यशोधरा नामकी एक राजकुमारीसँग विवाह गरिदिए । दश वर्षसम्म घर व्यवहारमा गृहस्थीको रूपमा जीवन बिताए । तीस वर्षको उमेरमा एउटा छोराको जन्म भयो । यसर्थ छोराप्रति माया र मोहको जालोले फसिएला भनेर मध्यरातमा आफ्नो घर छोडेर ज्ञानको खोजिमा हिँडे । संसारप्रति भोग विलासलाई परित्याग गरी एउटा ब्राह्मणको चेलो बने । उनी घुम्दैं फिर्दै बोधगया भन्ने ठाउँमा पुगे ।

वृक्षको बोटमुनि बसेर ६ वर्षसम्म कठोर तपस्या गरे । ज्ञान प्राप्त भयो । आफूले प्राप्त गरेको ज्ञानलाई सबैलाई सुनाउन हिँडे । यसै वेलादेखि गौतम बुद्धको नामले प्रख्यात भए । त्यसबेला उनको उमेर ३७ वर्षको थियो । शान्तिनायक गौतम बुद्धको आज विश्वमा जुन प्रतिष्ठा आर्जित भएको छ । त्यसबाट बौद्ध संस्कृति नेपालको गरिमा पनि उतिकै महान रहेको छ । भगवान् गौतम बुद्धले यस तपोभूमिको कुशिनगरलाई ८० वर्षको उमेरमा छोडेर गए ।

बुद्धका जीवनसित सम्बन्धित चार घाम – बद्रिनाथ, रामेश्वर, द्धारका र जगन्नाथ बौद्ध पावनस्थलहरू लुम्बिनी, बोधगया, ऋषिपटन, कुशिनगर छन् । उपर्युक्त चार स्थलहरूको पवित्रतामाथि जोड दिइनुमा पनि त्यहि नै आशय रहेको बुझिन्छ । यदि हामीले आफ्नो राष्ट्रलाई अक्षुण बनाइराख्नु छ भने पावनस्थलहरूको मनसा , कर्मणा आदर गरिनु नितान्त जरुरी छ ।बुद्धको ज्ञानबाट प्राप्त पाठहरू यस प्रकार छ – ‘संसारमा दुःखले भरिएको छ, दुःखनै कारण भएको छ, दुःखलाई निर्वहन गर्नुपर्छ, दुःखलाई निर्वहन गर्ने उपाय के हुन् ?  आदि रहेका छन् ।

जगतको कल्याण एवं सुख प्राप्ति केवल अहिंसाबाट मात्र सम्भव छ । समयको मार्ग अपनाउने व्यक्ति नै महान हुन्छ । हिंसाको बाटो अपनाउने व्यक्तिले एकछिन आनन्दको अनुभव गरे तापनि अन्ततः त्यसको फल कष्टपद नै हुन्छ । सत्य भगवान् हो यो नै कीर्तिको मूलद्वार र स्वर्गद्वार प्राप्तिको बाटो हो । ज्ञान, दर्शन, राम्रो चरित्र र आत्मा नै शास्वत छ । अतः अहिंसा र संयमको अर्थ नै धर्म हो ज्ञान र कृपाको समन्वयबाट मोक्ष प्राप्त हुन्छ । कसैको निन्दा चर्चा वा अवहेलना कहिल्यै नगर्नु । ’ प्रत्येक साल वैशाख पूर्णिमा दिनलाई बुद्ध जयन्तीको रूपमा मनाइँदै आएको कुरा सर्वविदित्तै छ ।

यसवर्ष २५६२ औँ बुद्ध जयन्ती वैशाख १७ गते भव्यताका साथ मनाइएको छ । यस दिनलाई बुद्ध जयन्ती वा चण्डीपूर्णिमाको नामबाट चिनिन्छ । धर्तिमा महापुरुषको जन्म विरलै हुन्छ । यिनले विश्वमा सत्यको प्रतिष्ठापन हिसापूर्ण वातावरणको अन्त्य तथा शान्ति र समृद्धिपूर्ण विश्व समाजको स्थापनाका लागि जुन त्याग र बलिदानपूर्ण ओजस्वी भावना मुखरित गराउनुभएको थियो । त्यसकारण विश्वलाई पथ प्रदर्शनको बाटो देखाउने एक महामानवको सधैँ सम्झना गर्ने प्रण गरौँ ।

गौतम बुद्धको सन्देशहरूले फेरि पनि मानव जातिलाई अहिंसा, मित्रता र शान्तितर्फ लाग्ने प्रेरणा त दिए तर मानव समुदाय भने बुद्धबाट झन्झन् टाढिँदै गइरहेको झैँ लाग्छ । अशिक्षा, गरिबी, हिंसा, विभाजनबाट प्रताडित विश्वसामु २५ शताब्दीअगाडि सिद्धार्थ गौतमले प्रस्तुत गरेका विचारहरू वर्तमान समस्या समाधानका निम्ति अचुक मन्त्र बन्न सक्छन्, तर तिनको पालनामा भन्दा पाठ गर्नमा गौतम बुद्धको योगदानलाई सीमित गरिएको प्रतिक हुन्छ ।

अन्त्यमा भन्नुपर्दा शान्तिकामी महामानव गौतम बुद्ध भगवान् नै हुन । उहाँले सम्पूर्ण चराचरलाई नै यो कीर्तिको मूलद्वार र स्वर्गद्वार प्राप्तिको बाटो देखाउनुभएको हो । यसरी ज्ञान, दर्शन, राम्रो चरित्र र आत्मा नै शास्वत छ । अतः अहिंसा र सत्यको अर्थ नै धर्म हो, ज्ञान र कृपाको समन्वयबाट मोक्ष प्राप्त हुन्छ । यदि हामीले सबै रिस राग, हिंसालाई त्यागेर मनमा शान्ति लिने हो भने हामीलाई अवश्य पनि सुख प्राप्ति हुनेछ । बुद्वका यस्ता गहकिला उपदेशहरू शताब्दीयौँ शताब्दीसम्म पनि ताजा नै रहनेछन् ।

उनले दिएका त्यस्ता उपदेशहरू मानवकल्याणका लागि सधैँ नै उपयोगि सावित हुनेछन् । संसारमा दुःख हुन स्वाभाविकै भएजस्तै दुःखको कारण हुनु पनि स्वाभाविक हो । दुःख निरोधको उपाए खोज्न शान्तिप्रेमी गौतम बुद्ध सधैँ लागि नै रहे । उनका विचारहरू समयकालको सीमामा सीमित हुँदैनन् । उनका विचारहरू सर्वव्यापी छन् । अन्तमा गौतम बुद्धका सन्देशहरूले सदैव मानव जातिलाई अहिंसा, मित्रता र शान्तितर्फ लाग्ने प्रेरणा दिए तापनि मानव समुदाय भने बुद्धको सन्देशबाट झन्झन् टाढिँदै गइरहेको भान भैरहेको छ ।

आजको विश्व कहालीलाग्दो चपेटामा भासिन पुगेको छ, शान्तिको अग्रदूत गौतम बुद्धले दिएको ज्ञानलाई शिरोधार्य गर्ने हो भने पूरा विश्वनै सुन्दर नगरी शान्तिक्षेत्र बन्ने कुरामा कसैको पनि दुईमत नहोला । शीतयुद्धको समाप्तिपश्चात् विश्वमा शान्ति र मैतीपूर्ण सम्बन्ध विकसित हुने आशा गरिएको थियो । युद्ध र शस्त्रास्त्र होडबाजीको रोष, अशिक्षा, बेरोजगारी, खाद्यान्न अभाव जस्ता मानव चुनौतीको प्रतिकारको निम्ति अनुवाद हुनेछ भन्ने अपेक्षा गर्नु अस्वाभाविक पनि होइन । तर विश्वले अकै मोड लियो ।

समस्या समाधान हुनुको साटो झन् जटिल भएर देखिन थालेका छन् । सोभियत संघलगायत विश्वका कैयौँ देश विभाजित भए । तर , त्यसै सँगसँगै परिवारसमेत विभाजन भएका छन् । विभाजनको पीडा मात्र होइन, जातीय विखण्डन, सह–अस्तित्वमाथीको अविश्वासले हिंसाको रूप लिइसकेको छ । समस्या समाधानको निम्ति समयमै कदम चाल्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासमेत प्रभावकारी हुन नसक्नाले टुटफुट र विभाजनले भित्री घाउको रूप लिन सम्भव भएको हो ।

Source : http://www.souryadaily.com/2018/05/183469.html-750118.