विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस र नेपाल


विश्वनाथ खरेल

विश्वमा प्रेस स्वतन्त्रता दिवस सन् १९९३ को डिसेम्बर २० मा संयुक्त राष्ट्रसंघको साधारणसभाको निर्णयअनुसार प्रत्येक वर्ष ३ मेलाई विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवसका रूपमा मनाउँदै आएको हो । राज्यको चौथो अगंअन्तर्गत प्रेस तथा सञ्चारमाध्यमहरू पर्छन् । यसरी हरेक वर्षको ३ मेमा विश्वभरि सञ्चारका माध्यमहरूको स्वतन्त्रताका मुद्दा, मापदण्ड र महŒवको विषयमा पैरवी अनि बहस गरिँदै समाचार संकलनका क्रममा जोखिममा परेका र ज्यान गुमाएका पत्रकारको योगदानलाई सम्झना र सम्मान गर्दै मनाइन्छ ।

सन् २०१६ मा विश्वभरि ५९ जना पत्रकारको विभिन्न कारणबाट मृत्यु भएको थियो भने सबैभन्दा बढी सन् २०१५ विश्वमै पत्रकारिता क्षेत्रका निम्ति विपित्तको वर्ष बन्यो । यस वर्ष विश्वभर १ सय ३५ जना पत्रकार तथा मिडियाकर्मी मारिएका थिए । उक्त अधिल्लो वर्षको सुरुमै फ्रान्समा कार्टुन पत्रिका चार्ली हेब्दोमाथि आतंकवादी हमला भयो, जसमा नौजना पत्रकार मारिए । धेरै पत्रकार मारिनेमा भारत, इराक र सिरिया परेकाले रिपोर्टर्स विथ आउट बोर्डर्सले भारतलाई पाकिस्तान र अफगानिस्तानभन्दा बढी खतरापूर्ण देश भनेको छ । भारतका ९ मध्ये ५ पत्रकार समाचारका कारण मारिएका र अन्य ४ को कारण नखुलेको पनि प्रतिवेदनमा जनाइएको थियो । पत्रकारका लागि सबभन्दा सुरक्षित देश फिनल्यान्ड मानिएको छ भने नर्बे, डेनमार्क, नेदरल्यान्ड, स्विडेनलगायतका २० देश राम्रो मानिएका छन् । सूचीमा नेपाल १०५ औं सुरक्षित स्थानमा छ भने दक्षिण एसियामा पाकिस्तान बढी असुरक्षित देश ठहरिएको छ । सूचीमा पाकिस्तान १५९ नम्बरमा छ भने बंगलादेश १५६औं स्थानमा छ । तालिवानी हमला झेलिरहेको अफगानिस्तानभन्दा भारत पत्रकारका लागि बढी असुरक्षित देखिएको छ । सूचीमा भारत १३६औं नम्बरमा छ भने अफगानिस्तान १२२औं स्थानमा छ ।

वर्तमान सरकारले देशको पहिलो सरकारी छापामाध्यम ‘गोर्खापत्र’ प्रकाशन भएको (१९५८) वैशाख २४ गतेलाई ‘राष्ट्रिय पत्रकारिता दिवस’ का रूपमा मनाउने निर्णय गरेको छ । त्यसैअनुसार गत वैशाख २४ गते पहिलोपटक ‘राष्ट्रिय पत्रकारिता दिवस’ मनाएको थियो । यसैक्रममा छापा माध्यममा नेपाली भाषाको पहिलो पत्रिका ‘गोर्खा भारत जीवन’ हो, जुन बनारसबाट प्रकाशित थियो । त्यसैगरी, स्वदेशबाटै १९५५ मा प्रकाशित पहिलो नेपाली भाषाको पत्रिका ‘सुधार सागर’ हो । तर, अहिले ‘गोर्खापत्र’ (गोरखापत्र) प्रकाशन मितिलाई आधार मानिएको छ ।

हाम्रो देशमा भने २०७२ वैशाख १२ र २९ गते गएका भूकम्पका कारण १ हजार ८ सय १३ जना पत्रकार र सञ्चार गृहहरू प्रभावित भएका थिए । गोरखापत्रमा आबद्ध पत्रकार सुमन भोम्जनको काठमाडौंमा र रेडियो प्लानेटमा आबद्ध कार्यक्रम प्रस्तोता सिर्जना लामाको सिन्धुपाल्चोकमा मृत्यु भयो भने भूकम्पमा परी घाइते भएका नेपालगन्जबाट प्रकाशित ‘दैनिक नेपालगन्ज’ को व्यवस्थापनमा आबद्ध अच्युतराज सुवेदीको उपचारका क्रममा मृत्यु भयो । त्यसैगरी, भूकम्पबाटै ३५ जना पत्रकारले नजिकका आफन्त गुमाउनुप¥यो । त्यसैगरी, १४ जना पत्रकार आफंै घाइते भए भने २० जनाका आफन्त घाइते भए ।

भूकम्पले २ सय ६६ सञ्चार गृहमा भौतिक क्षति पु-यायो । त्यही वर्ष उदयपुरका पत्रकार रामप्रसाद भट्टराई (सचिन) सुनसरीको इटहरी–धरान सडकखण्डमा मृत अवस्थामा भेटिए । बेपत्ता भएको एक सातापछि सडकमा मृत अवस्थामा भेटिएका उनको शवलाई प्रहरीले बीपी मेमोरियल अस्पताल धरानको शव गृहमा पु-याएपछि पत्रकार र आफन्तले शव पहिचान गरी पत्रकार भट्टराई मारिएको ठहर गरेका थिए । यसपछि मधेसवादी दलको आन्दोलन र भारतीय नाकाबन्दीको प्रभाव पत्रकार र मिडियामा प्रत्यक्ष परेको छ ।आम जनतालाई सुसूचित गर्ने पत्रकार र मिडिया नै आफैं यस्तो प्रताडनाबाट झन् नराम्ररी पिल्सिन बाध्य भएका छन् । उनीहरू आन्दोलनरत र सरकारी पक्षको दोहोरो मारमा परिरहेका छन् । पत्रकार तथा सञ्चारकर्मीमाथि भौतिक र पेसागत सुरक्षाको खतरा बढ्दै गएको छ । एकातिर उनीहरूले प्रेस स्वतन्त्रताको निर्बाध उपयोग गर्न पाइरहेका छैनन् भने अर्कोतिर रोजीरोटीको समस्याबाट दिनदिनै आक्रान्त भइरहेका छन् ।

अन्त्यमा भन्नुपर्दा नेपाली पत्रकारिताको निम्ति पनि यो वर्ष खासै उत्साहजनक रहेन । नेपालमा प्रेसको इतिहासमा गोरखापत्र नै पहिलो समाचारमूलक पत्रिका हो । राणा प्रधानमन्त्री देव शमशेरले २४ वैशाख १९५८ बाट गोरखापत्र प्रकाशनको सुरुवात गरेका थिए । साप्ताहिक पत्रिकाबाट सुरु भएको गोरखापत्र २००० देखि हप्ताको दुईपटक र २००३ पुसदेखि हप्ताको तीनपटक प्रकाशन हुन थालेको थियो । जनतालाई सुसूचित गराउनेभन्दा पनि राणा शासनको गुनगान गाउने उद्देश्यले प्रकाशनमा आएको गोरखापत्रले ७ फागुन २०१७ देखि दैनिक रूपमा प्रकाशन थालेको हो । २०४६ सालको आन्दोलन होस् या १० वर्षे शसस्त्र द्वन्द्व या २०६२ अनि २०६३ को जनआन्दोलन होस्, हामीले पाएको सूचना अनि ताजा अपडेटहरू दिन धेरै जना पत्रकारले पसिना बगाउने, ज्यान जोखिममा राखेर अनि कतिले त ज्यान नै गुमाउनुपरेको थियो । गत अघिल्लो वर्ष भूकम्पलगायतका प्रकृतिक विपत्ति, आन्दोलन र नाकाबन्दीको मार पत्रकार तथा सञ्चारमाध्यमहरूमा नराम्रोसँग प¥यो । मानवीय तथा भौतिक क्षतिका दृष्टिले त्यो वर्ष विपत्तिको वर्ष रह्यो भने प्रेस तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामा अवरोधका दृष्टिले संकुचनको वर्ष रह्यो । संविधान सभाबाट संविधान जारी हुनु सकारात्मक परिणाम भए पनि त्यसको स्वीकार्यतालाई बढाउनु अझै पनि चुनौतीको विषय बनिरहेको छ । यसै सन्दर्भलाई मध्यनजर गर्दा २०७२ सालमा १ हजार १ सय ५८ पत्रकारका घर पूर्ण रूपमा नष्ट भयो भने धेरै पत्रकारको घरमा क्षति पुग्यो ।

सबैभन्दा बढी मध्यमाञ्चल क्षेत्रमा १ हजार ६ सय १८ पत्रकार तथा सञ्चार गृह प्रभावित भए । यति ठूलो प्रभावका बाबजुद पनि भूकम्पका बेला नेपाली सञ्चार जगत्ले देखाएको व्यावसायिक कौशलको भने सबैतिर प्रशंसा भयो । केही सानातिना घटना छोड्ने हो भने त्यसबेला नेपाली पत्रकार तथा सञ्चार संस्थाहरूले सन्तुलित र सौम्य रिपोर्टिङ गरी आमजनतालाई अझै बढी त्रसित हुनबाट जोगाए ।

अघिल्लो वर्ष ‘रिपोर्टर्स विथ आउट बोर्डर’ को अनुसार विश्वमा १ सय ३५ जना पत्रकार मारिएका थिए । जुन यीमध्ये ६७ जना रिपोर्टिङ तथा समाचार लेखेका कारण मारिएको बोर्डर्सको वर्ष समीक्षामा जनाइएको थियो । संविधान जारी हुने क्रम र तत्पश्चात् प्रेस तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता हननका घटनामा तीव्र वृद्धि हुनु भने थप चिन्ताको विषय बनेको छ । संविधानकै विषयलाई लिएर तराई मधेसमा जारी आन्दोलन र भारतले जारी राखेको अघोषित नाकाबन्दीको असर प्रेस जगत्का साथै सिंगो मुलुकमा परिरहेको थियो । महासंघ प्रेस स्वतन्त्रता अनुगमन इकाइको अभिलेखअनुसार, सन् २०१५ मा देशभर प्रेस स्वतन्त्रता उल्लंघनका १ सय ३६ घटना भए । जसमध्ये करिब ८५ प्रतिशत (११४ वटा) घटना करिब साढे चार महिनादेखि जारी पछिल्लो तराई–मधेस आन्दोलनका क्रममा मात्र भएका छन् । आन्दोलनका क्रममा दुवै पक्षबाट पत्रकारहरूमाथि आक्रमणका ३३ वटा घटना भए भने दुव्र्यवहारका २५ र धम्कीका ११ घटना भए । यसैगरी, चारवटा सञ्चार गृहमा भौतिक आक्रमणका घटना भए । यस वर्ष ५ पत्रकारमाथि मानसिक यातनका घटना भए, १२ जनामाथि ज्यान लिने उद्देश्यले आव्रmमण भए भने १३ जना आप्mनो पेसाबाट वञ्चित गराइए । त्यसैगरी, काममा बाधा र पत्रपत्रिका वितरणमा बाधाका २२ वटा घटना पनि यस वर्ष नेपाली सञ्चार जगत्ले बेहोर्नु प-यो । पत्रपत्रिकाको वितरणमा अवरोध जारी रहनुका साथै टेलिभिजनको वितरणसमेत प्रभावित बनाइयो ।

Source : http://rajdhanidaily.com/2017/05/03/30083/-740120.

मातृ औंसी र मातृत्वको महŒव

विश्वनाथ खरेल

भनिन्छ ‘मातृदेवो भव’ आमालाई देवता समान मान यस उक्तिको सन्दर्भ मातातीर्थ औंसीमा गाँसिएको छ । यसरी, आमाको महŒव र गरिमालाई प्रकाश पार्दै नेपालमा मातृ दिवस तथा आमाको मुख हेर्ने दिन भनी वैशाख कृष्ण औंसीका दिन मातातीर्थ औंसी मनाउने चलन छ । मातातीर्थ औंसी जन्म दिने आमाप्रति आदर व्यक्त गर्न पौराणिक कालदेखि मनाइँदै आएको पर्व हो । आजको दिन आमाले गरेका महान् र कष्टपूर्ण कामहरूको सम्झना गरिन्छ । आजको दिन आमाप्रति सम्मान र आमालाई सम्झने दिन हो । यिनै आमा जसले हामीलाई संसार देखाइन्, पाइला चाल्न ताते ताते गर्दै सिकाइन्, गर्भमा राखेर जन्माइन अनि काखमा राखेर पालिन् । देवीको प्रतिरूप अनि ममता कि खानी अनि बालापनामा हाम्रा हरेक इच्छा, आकांक्षा अनि चाहने पूरा गरिदिने, कल्पवृक्ष सरि, यस पृथ्वी लोकका सम्पूर्ण आमाहरूलाई कोटी कोटी नमन छ । हिन्दू संस्कृतिअनुसार स्त्री जातिमध्ये आमाको स्थान निकै उच्च हुने भएकाले नै हामी आमालाई आदरणीय एवं पूजनीय स्त्री जातिका रूपमा मान्दछौं । आमाकै विशेष स्नेह र लालन पालनमा हामी हुर्किएका हुन्छौं । त्यसैले यस दिनलाई बडो धूमधामसँग आमाको सम्झना र मंगलमय कामना गर्दै मनाइन्छ । आमा हुनेहरू वा नहुनेहरूले पनि यस पर्वलाई परम्परागत रूपमा आप्mनो संस्कृतको एक प्रमुख अंगका रूपमा मनाउने प्रचलन चलिआएको छ ।

पौराणिक कालदेखि नै मनाउ“दै आएको यस आमाको मुख हेर्ने दिन आमाले गरेका महान् र कष्टपूर्ण कामहरूको सम्झना गरिन्छ। आमा नभएकाहरूले पनि आमाको आत्माको मुक्तिको कामना गर्दै आज श्राद्ध तर्पण गरी मातृत्वको स्मरण गर्दछन्।

पौराणिक कालमा हाम्रो संस्कृतिमा आमालाई पाँच भागमा विभाजित गरेको पाइन्छ । जुन मित्रपत्नी, राजपत्नी, गरिबपत्नी, पत्नीमाता अर्थात् सासू र आप्mनी आमा हुन् । त्यसकारण यी पाँचवटालाई नै सामूहिक रूपमा पञ्चमाताको संज्ञाले पुकारिन्छ । शास्त्रीय वाचन अनुरूप यी आमाहरूको आआप्mनो स्थानमा त्यतिकै महŒवपूर्ण रहेको पाइन्छ । तिनीहरूलाई हामीहरूको बढी माया मोहको रूपमा बन्दनीय तथा पूजनीय गर्ने परम्परा अद्यावधिकै रहेको छ । संसारको सबैभन्दा पवित्र नाता, आमा संसारको सबैभन्दा पवित्र सम्बोधन, आमा हामीमध्ये धेरैले सर्वप्रथम बोल्न सिकेको शब्द, आमा अनि पल पलमा सम्झना आउने, सुख दुःखमा झझल्को आउने एउटा अनुहार, आमा हो हरेक वर्षको वैशाख कृष्णपक्षको औंसीमा आमाको मुख हेर्ने चलन छ, यस घडीलाई मातातीर्थ औंसी, मातृऔंसी एवं मातृ दिवस पनि भन्ने गरिन्छ । आमाप्रति विशेष भक्ति र भावयुक्त सम्मान गरिएको हुँदा यस दिनलाई आमाको मुख हेर्ने दिन भनिन्छ । बिहान सबेरै उठी स्नान गरी आमालाई उपहार प्रदान गर्ने, मिष्ठान्न भोजन खुवाई आमाको मुख हेर्ने र आशीर्वाद लिने गरिन्छ । आज आमाबाट टाढा रहेका सन्तानहरू आमालाई भेट्न पुग्छन् ।

सन्दर्भ : आमाको मुख हेर्ने औंसी

आमालाई मीठा खानेकुरा खुवाउँछन् । विवाह गरेर पतिका घर गएका चेलीबेटीहरू मिठा परिकारहरूसहित आमाघर अर्थात् माइत पुग्छन् । विभिन्न कारणले आमालाई भेट्न नपाएकाहरूले भने सञ्चारका साधनहरूमार्फत पनि सम्झने गर्दछन् । मानिसहरूले सामाजिक सञ्जालहरूका माध्यमबाट पनि आमाप्रतिका भावना सम्झनाहरू व्यक्त गर्दछन् । पौराणिक कालदेखि नै मनाउँदै आएको यस आमाको मुख हेर्ने दिन आमाले गरेका महान् र कष्टपूर्ण कामहरूको सम्झना गरिन्छ । आमा नभएकाहरूले पनि आमाको आत्माको मुक्तिको कामना गर्दै आज श्राद्ध तर्पण गरी मातृत्वको स्मरण गर्दछन् । आज काठमाडौं उपत्यकाका नेवार समुदायले भने भक्तपुरको हनुमानघाट पुगी आमाको सम्झनामा परम्पराअनुसार श्राद्ध तर्पण गर्दछन् । तपाईं पनि आमाबाट पर हुनुहुन्छ भने एकफेर आमालाई फोन गरेर आवाज सुन्ने पो हो कि ? या आमाको याद अनि स्मरण गर्दै साथीभाइसँग आप्mनी आमाको वर्णन र स्नेहको वृतान्त सुनाएर आमाको याद ताजा गर्ने पो हो कि ? जे गर्नुहुन्छ, राम्रो काम गर्नुहोस्, जगतको भलो होस् आमाको माया र आमाले खुवाएका दूधका धाराप्रति हामी बफादार र इमानदार हुन जरुरी छ ।

यसरी, हिन्दू संस्कृति या विश्वका जुनसुकै धर्ममा पनि आमाको महŒवपूर्ण स्थान रहेको छ । यसर्थ हाम्रो देशमा भने आप्mनै मौलिक संस्कृतिका धर्महरू तथा चाडपर्वहरूको आप्mनै किसिमको गरिमा भएको कुरा स्पष्ट छ । नेपालको ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक आदिको आवश्यक ज्ञान चाडपर्वहरूको अध्ययनविना अपूरो नै हुने हुन्छ । हिन्दू धर्ममा त्रि ऋण पितृ, ऋषि र देवऋणहरू चुकाउनु नै मानव मात्रको सर्वप्रथम कर्तव्य मानिएको छ । सो आदर्शको परिचालन उपर्युक्त चाडपर्वमा स्पष्ट रूपले देख्न सकिन्छ । वैवाहिक कार्यद्वारा सन्तान उत्पादन गरी वंश परम्परालाई कायम राख्नुको अतिरिक्त मातृ वा पितृ औंसीका दिन मानिसहरू आप्mना मामा, पिताप्रति अपार श्रद्धा, भक्ति अर्पित गरेर पनि पितृऋण चुकाउँदछन् ।
अन्त्यमा भन्नुपर्दा आजभोलि विभिन्न कारणले आमा बुबालाई वास्ता नगर्ने अनि वृद्धाश्रमलगायत आगन्तुक ठाउँमा लगेर राख्ने चलन बढ्दै गएको छ, जुन मानवता प्रति नै एउटा आक्षेप हो । समय त खोला न हो, आफूले गरेका कुराहरू आफैंलाई फर्किने समय पनि आँउछ, बगेको समयमा आप्mनो दायित्वबाट विमुख हुनु मानव चरित्र पक्कै हैन है । यिनै महिमा बोकेकी आमाको मुख हेर्ने दिन अर्थात् मातातीर्थ औंसी । शास्त्रहरूमा आमालाई पिताभन्दा उच्च स्थानमा राखिएको पाइन्छ । यसरी, श्रद्धा, भक्ति, सम्मान र आदर गरिएकी आमालाई मिठो खान तथा राम्रो लगाउन दिई छोराछोरीहरूले आमाबाट शुभ आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलन छ । आमाप्रति विशेष भक्ति र भावयुक्त सम्मान गरिएको हुँदा यस दिनलाई आमाको मुख हेर्ने दिन भनिन्छ । यस घडीलाई विभिन्न नामले संकेत गरिन्छ, जस्तै मातातीर्थ औंसी, मातृऔंसी एवं मातृ दिवस पनि भन्ने गरिन्छ । आजको दिन आमाप्रति सम्मान र आमालाई सम्झने दिन हो । यसर्थ समष्टि रूपमा अवलोकल गर्दा उल्लिखित पाँच आमाहरूमध्ये जन्मभूमिप्रतिको कर्तव्य पूरा गर्नुपर्ने पनि हामी सबैको कर्तव्य त छँदै छ । यसकारणले होला उनीहरूलाई श्रद्धा, आदर, हमेसा गर्नुपर्ने हुन्छ । यस दिन आमा हुनेका लागि आमाको मुख हेर्ने र आमा नहुनेका लागि आमाका सम्झनाको श्रद्धा गर्ने दिन हो । तसर्थ वैशाखकृष्ण औंसीका दिन मातृभक्त आआप्mना छोराछोरीहरूले श्रद्धा र सम्झना गर्ने महŒवपूर्ण दिन हो । यसैले यस दिन सबै नेपालीहरूले आआप्mना आमा हुने या नहुने सबैले यो पर्व धुमधामसाथ मनाउने गर्दछन् । यसैले होला यो जन्म दिने आमा तथा जन्मभूमि स्वर्गभन्दा प्यारो र पवित्र दिन हो ।

Source : http://rajdhanidaily.com/2017/04/26/28932/-740113.

भूकम्पको भय र पूर्वतयारी

bharat p kiirala

भरतप्रसाद कोइराला

दुई वर्ष अगाडि २०७२ साल वैशाख १२ गते दिउसो ११ बजेर ५६ मिनट जाँदा गोरखाको बारपाक आसपास केन्द्रबिन्दु बनाएर ठूलो भूकम्प गयो जसको कुनै पूर्व छनक वा सुइँकोसम्म पाउन सकिएन, पाउन सकेको भए सायद धेरै धन जनको क्षति कम गर्न सकिन्थ्यो होला ।  आठ हजार ८९८ जनाको ज्यान लिएको ७.६ मानको विनाशकारी गोरखा भूकम्प गएको करिब दुई वर्ष भयो र यसका परकम्पहरू आउने क्रम जारी नै छ ।  ठूला भूकम्पपछि ससाना तथा ममmौला परकम्प जानु सामान्य नियम जस्तै हो, जुन समयसँगै विस्तारै कम हँुदै जाने गर्दछ ।  त्यसयता अहिलेसम्म ४.० मानभन्दा ठूला ४७९ वटा परकम्प आइसकेका छन् ।
भूकम्प, प्राकृतिक प्रकोपहरूमा सबैभन्दा विनाशकारी प्रकोप मानिन्छ ।  बाढीपहिरो, आगजनी जस्ता प्रकोपको तुलनामा एउटै ठूलो तथा महाभूकम्पको केही सेकेण्ड वा मिनेट मात्रको धक्का मात्रले पनि बढी धनजनको क्षति पु¥याउने गर्दछ ।  त्यसैले भूकम्पको पूर्वानुमान, भूकम्पीय जोखिम क्षेत्रमा बस्नेहरू लगायत यस क्षेत्रमा कार्यरत भूवैज्ञानिक वा सङ्घ संस्थाको प्रमुख चुनौती र चासोको विषय पनि हो ।  नेपालमा मात्र होइन विगतमा विश्वमा अन्यत्र पनि यस्ता विनाशकारी ठूला भूकम्पहरूले धेरै धनजनको क्षति गरेकोले यसको पूर्वानुमान गर्न सकिएमा यसबाट हुने क्षति कम गर्न सकिन्छ भनी विशेष गरी सन् १९६० देखि यस क्षेत्रमा कार्यरत वैज्ञानिक वा अनुसन्धानकर्ता निरन्तर लागि परे पनि हालसम्म यसको पूर्वानुमान गर्न सकिने विश्वसनीय पूर्वसंकेत÷लक्षणहरू पाउन सकिएको छैन ।  अर्को शब्दमा हालसम्म भूकम्पको पूर्वानुमान सम्भव भएको छैन ।
नेपालमा भूकम्पको भय किन छ ?
करिब साँढे चार करोड वर्ष पहिले सुरु भएको मानिएको भारतीय प्लेट र टिवेटन
(युरेशियन) प्लेटको टकराव क्षेत्रको ठीक माथि अवस्थित रहेकोले टकरावका कारण संचित शक्ति निसृत हुने क्रममा नेपालमा प्रायः साना, मझौला तथा केही वर्षको अन्तरालमा ठूला र महा भूकम्प जाने गरेको र सो को कारण उत्पन्न हुने जोखिमको सामना नेपालले गर्नु परेको छ ।  त्यतिमात्र होइन, पश्चिममा अफगानिस्तानदेखि पूर्वमा वर्मासम्मको करिव २५०० कि.मि. लामो सक्रिय हिमशृङ्लाको मध्यभागको करिब एक तिहाई (८०० कि.मी) लम्बाई नेपालले ओगटेकोले यस क्षेत्रको सम्पूर्ण भूकम्पीय जोखिमको एक तिहाई भार नेपालले नै व्यहोर्दछ ।  अर्को शब्दमा यस सक्रिय हिमशृङ्खलामा पर्नेे सम्पूर्ण भूकम्पीय भयको एक तिहाई भय नेपालमै छ ।
त्यसैले विगतमा समय समयमा नेपालमा मझौला, ठूला तथा महाभूकम्पहरू गएको पाइन्छ ।  सन् १२५५ को भूकम्पले राजा अभय मल्ल र सन् १३४४ को भूकम्पले राजा अरिमल्ल मारिएको तथा पछिल्लो समय वि.सं. १९९० को भूकम्पको त अहिले चर्चा हुने गरेको र सो भूकम्पले नेपालमा त्यो समयमा समेत आठ हजार ५१९ जनाको मृत्यु भएको, काठमाडौँका ७० प्रतिशत घर, धरहरा तथा दरवार स्क्वायर भत्केको मात्र नभई काठमाडौका विभिन्न स्थानमा तरलीकरण भएको भन्ने सुन्यौँ वा पढ्याँै ।  सोही विनाशकारी महाभूकम्प गएको दिनलाई सम्झना गरी भूकम्पीय जोखिम क्षेत्रमा रहेकोले यहाँ जुनसुकै समय ठूलो भूकम्प जान सक्ने हुनाले भूकम्पबाट पुनः त्यस किसिमको धनजनको क्षति नहोस् भनी जनचेतना फैलाउन विगत डेढ दशकदेखि हरेक वर्ष माघ २ गते भूकम्प र यसबाट हुने क्षति कम गर्न अपनाउनुपर्ने सावधानी सम्बन्धी विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आएको छ ।  गतवर्ष भूकम्प सुरक्षा दिवस मूल समारोह समितिको बैठकले ‘‘भूकम्पीय सुरक्षाको बलियो आधार, भैँचालो थेग्ने घर र भौतिक पूर्वाधार’’ भन्ने नारा चयन गरी भूकम्प थेग्ने घर वा पूर्वाधार बनाउनु नै भूकम्पीय सुरक्षाको बलियो आधार हो भन्ने जनचेतना जगाउने प्रयास ग¥यो ।  यी र यस्ता धेरै प्रयासका बाबजुद गोरखा भूकम्पले यति धेरै धनजनको क्षति गर्नुलाई सामान्य मान्न भने सकिँदैन ।  किन त ?
आफँैले नभोगेसम्म नचेत्ने हामीले बेलाबेलामा विभिन्न सञ्चार माध्यममा विश्वका विभिन्न देशमा भूकम्पले गरेको विनाश टिभीमा देख्यौँ रेडियोमा सुन्यौँ र पत्रपत्रिकामा पढ्यौँ मात्र भोगेका थिएनौँ ।  २०७२ वैशाख १२ अगाडि भूकम्प र यसबाट भएको विनाश सम्बन्धी कुरा मित्थ्या वा बढाइ चढाइ गरे जस्तो वा बनावटी लाग्थ्यो ।  त्यसैले हामी आफैँले पनि भूकम्पबाट हुने क्षति कम गर्न कुनै प्रभावकारी पूर्व तयारी गरेनौँ ।  अर्को तर्फ हामीले जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरी पूर्वतयारी गर्नुपर्छ भन्ने सैद्धान्तिक ज्ञान मात्र प्रदान ग¥यौँ तर त्यसको यावहारिक पक्षमा त्यति ध्यान दिएनौँ वा कार्यान्वयनमा ल्याउन सकेनौँ वा ल्याएनौँ ।  सायद हामीले सैद्धान्तिक पक्षमा जत्तिकै व्यावहारिक पक्षमा पनि जोड दिन सकेको भए यति धेरै धनजनको क्षति व्यहोर्नु पर्ने थिएन होला ।
वास्तवमा नेपाल यसै पनि बहुप्रकोपीय मुलुक हो ।  भौगोलिक वनावट तथा भौगर्भिक अवस्थितिका कारण नेपालले समय समयमा विभिन्न किसिमका प्राकृतिक प्रकोप (बाढी तथा पहिरो, लु, आगजनी, शीतलहर र यस्तै समय समयमा अन्य विभिन्न प्रकोप) को जोखिम मोल्नु परेको सबैलाई विदितै छ ।  त्यसका साथै इण्डियन प्लेट र टिवटेन (युरेशियन) प्लेटको टकरावको कारण उत्पन्न हुने भूकम्पीय जोखिमको सामना गर्नु परेको छ ।  यस्ता प्राकृतिक प्रकोपमध्ये कतिपय प्रकोपको हामीले धेरै हदसम्म अनुमान गर्न सक्छौँ ।  जस्तो कि वर्षा सुरु भएपछि बाढी पहिरो, सुख्खा याममा आगलागी र लु तथा हिउँदमा शीतलहरको जोखिम आदि इत्यादि ।  तर भूकम्प मात्र एक यस्तो प्रकोप हो यसको कुनै समय र मौसम हँुदैन ।  यसलाई न त रोक्न सकिन्छ न त पूर्वानुमान गर्न नै, न त यसको कुनै सिमाना हुन्छ ।  यसैको केही सेकेण्ड वा मिनेट मात्रको धक्काले अकल्पनीय धनजनको क्षति हुने हुनाले प्राकृतिक प्रकोपहरूमा यसलाई सबैभन्दा विनाशकारी प्रकोप मानिएको हो ।
हामीले ठूला र महाभूकम्पले पु¥याएको वा गरेको विनाशको सम्बन्धमा  विभिन्न सञ्चार माध्यमबाट सुन्दै÷देख्दै र विभिन्न पत्रपत्रिकमा पढ्दै आइरहेका थियौँ र हामीले समय समयमा स–साना तथा मझौला भूकम्पका धक्का अनुभव गरेका हौँ ।  यसका साथै नेपाल भूकम्पीय जोखिम (दुई प्लेटको टकराव क्षेत्रको ठीक माथि अवस्थित रहेकोले) क्षेत्रमा पर्ने भएकोले यहाँ जुनसुकै समयमा ठूलो वा महाभूकम्प जान सक्छ त्यसैले हामी सधैँ सजग रहनुपर्छ, यसबाट हुने क्षति कम गर्न पूर्व तयारी गर्नुपर्छ भनेर विगत करिब डेढ दशकदेखि भूकम्प सुरक्षा दिवस तथा अन्य कार्यक्रमका माध्यमबाट सचेत गराउँदै आए पनि नेपालमा लामो समयसम्म ठूलो भूकम्प नगएकोले हामीले त्यस्ता कार्यक्रम वा सञ्चार माध्यमबाट प्रसारित तथ्यलाई मनन वा विश्वास गरेनाँै, सचेत भएनौँ र सावधानी अपनाएनौँ ।  विडम्बना नै भन्नुपर्छ भूकम्पको धक्का महसुस भएको समयमा मात्र पत्रपत्रिका तथा सञ्चार माध्यममा हामीले भूकम्पका कुरा ग¥यौँ ।  अन्य समयमा खासै चर्चा परिचर्चा गरेनौँ र पत्रपत्रिका तथा सञ्चार माध्यममा कहिलेकाहीँ ठूला भूकम्प र तिनले पु¥याएको क्षतिका सम्बन्धमा सामान्य चर्चा हुने गरे पनि ती चर्चा परिचर्चा र विश्लेषणलाई हामीले त्यति महìव पनि दिएनौँ ।
अब के गर्ने ?
पूर्वानुमान गर्न र रोक्न नसकिए पनि सचेत भएमा वा तयारी गरेमा धेरै हदसम्म यसबाट हुने क्षति तथा हताहति कम गर्न अवश्य सकिन्छ ।  तयारी भनेको भूकम्प जानुपूर्व गरिने तयारी हो जसलाई हामी पूर्वतयारी भन्दछौँ ।  पूर्व तयारीमा भैरहेका भवनहरूको सबलीकरण वा प्रबलीकरण, भवन निर्माणको समयमा भवन निर्माण संहिताको प्रयोग गरी भवन निर्माण गर्नेदेखि लिएर भूकम्प जाँदा, गैरहेको समयमा र भूकम्प गैसकेपछि अपनाउनुपर्ने उपाय लगायत भूकम्पको धक्का महसुस  भएको बेला मात्र नभएर निरन्तर विभिन्न सञ्चार माध्यमबाट भूकम्प सम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, विद्यालयको पाठ्यक्रममा भूकम्प सम्बन्धी जानकारी समावेश गर्ने, सार्वजनिक स्थानमा भूकम्प सम्बन्धी जनचेतानामूलक पोस्टर राख्ने तथा आपतकालिन अवस्थाको लागि शीघ्र उद्धार दस्ता तयार गरी तम्तयार राख्नु जस्ता कार्यहरू पर्दछन् ।  भौगर्भिक अवस्थितिका कारण यहाँ जुनसुकै समय ठूला तथा मझौला भूकम्पहरू जाने सम्भावना रहन्छ त्यसैले हामीले लामा, बाबा, ज्योतिष तथा अरूबाट फैलाइएका विना आधारका अफवाहको विश्वास गरी आतङ्कित र त्रसित हुनुभन्दा सचेत हुनु र पूर्वतयारीमा जोड दिनु पर्दछ ।  वास्तवमा अहिले हामीलाई हामी आफैँले भवननिर्माण संहिताको प्रयोग नगरी आफुखुशी बनाएका भवनका कारण भूकम्पको भयले थिचिराखेको छ ।  पूर्वानुमान गर्न नसकिए पनि पूर्वतयारी मात्र गर्ने हो भने पनि भूकम्पको भय अवश्य कम हुन्छ  वा कम गर्न सकिन्छ ।
लेखक सिस्मोलोजिस्ट हुनुहुन्छ ।

Source : http://gorkhapatraonline.com/news/39037-740112.

विश्व पृथ्वी दिवस र नेपाल

विश्व पृथ्वी दिवस र नेपाल

विश्वनाथ खरेल

प्रत्येक सालको २२ अप्रिलका दिन विश्व पृथ्वी दिवस मनाइन्छ । सर्वप्रथम सन् १९७० को अप्रिल २२ तारिखमा अमेरिका एक्लैले पहिलोपटक यो दिवस मनाएको थियो । अमेरिकी सिनेटर जेराल्ड नेल्सनको अगुवाइमा पर्यावरण शिक्षा कार्यक्रमका रूपमा यो दिवस मनाइएको थियो । अमेरिकाले यो दिवस मनाएको हालसम्म ४७ वर्ष भइसकेको छ । पृथ्वीमा मानवले गर्ने विनाशकारी कारणले गर्दा नै वातावरण बिग्रेको देखेर अमेरिकाले यो दिवस मनाउन थालेको हो । पृथ्वीको बढ्दो उष्णीकरण, ओजोन लेयर पातलिने स्थिति ल्याक होल, अम्ल वर्षा, हिमाल पग्लन थाल्नुजस्ता परिणाम भोग्न मानव समुदाय बाध्य भएपछि यसका कारक तŒवहरूबारे अनुसन्धान हुन थाले । यी कुरालाई मध्यनजर गरी सन् १९९२ जुनमा ब्राजिलको रियोडी जेनेरोमा पृथ्वी शिखर सम्मेलन भयो । जसले मौसम परिवर्तनका कारक तŒवको नियन्त्रण जैविक विविधताको संरक्षण र एजेन्डा २१ जस्ता महŒवपूर्ण सिद्धान्त प्रतिपादन र कार्यान्वयनका लागि घोषणा ग¥यो । राष्ट्रसंघको निर्णयपछि हाल विश्वका १ सय ९२ भन्दा बढी देशहरूले यो दिवस भव्यताका साथ मनाउन थालेका छन् । सन् २००९ मा राष्ट्रसंघको ६३औं महासभा बैठकले २२ अप्रिलको दिनलाई विश्व पृथ्वी दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेको थियो । मौसमको यो ध्रुवीय फरक अनि विविधताको अवसरमा पृथ्वी दिवसको मिति तोकिएको छ । यसै क्रममा यो दिवस मनाउनुको मुख्य तात्पर्य भने संसारमा बढ्दो वातावरणीय प्रदूषणका कारण यो दिवस मनाउन थालिएको हो । हरेक २२ अप्रिलमा पृथ्वीको उत्तरी गोलाद्र्ध वसन्त र दक्षिणी गोलाद्र्ध शरदको मौसमयुक्त हुने गर्दछ । यसरी पृथ्वीको सिर्जना साढे चार अर्ब वर्षअघि भए तापनि करिब डेढ अर्ब वर्षसम्म यसमा कुनै पनि जीवजन्तुको उत्पत्ति हुन सकेन । केही समयपछि मात्र एक कोशीय जीवको अस्तित्वका साथै २० लाख वर्ष जति अघि मानिसको उत्पत्ति भएको मानिन्छ । यिनको उत्पत्ति, विकास र अन्त्य पनि यही प्रकृतिमै हुन्छ । त्यसैले एकअर्काको अस्तित्व र सम्बन्ध अन्योन्याश्रित रहेको छ । प्रकृतिका सन्ततिहरूमध्ये मानिस सर्वश्रेष्ठ उपहार हो । र यसको सम्बन्ध प्रकृतिसँग अरूभन्दा गहिरो र व्यापक सम्बन्ध छ । आजको २१औं शताब्दीको खुड्किलोमा जनसंख्या वृद्धिसँगै धेरै जटिल समस्याहरू जन्मिएका छन् । यसको असर सोझै प्रकृतिमा पर्न गई वातावरणीय असन्तुलनको स्वरूपका रूपमा आज यसले मानवजातिलाई नै ठाडै चुनौती दिइरहेको छ ।

विश्वमा जनसंख्याको चाप गणितीय रूपमा वृद्धि भएको छ, तर जमिन भने एक इन्च पनि बढ्नेवाला छैन । तर, जमिन भने दिनहँ घट्दो रूपमा रहेको छ । यसले गर्दा प्राकृतिक सम्पदा र वातावरणमाथि आक्रमण र असन्तुलन बढिरहेको छ । यी कारणले गर्दा ठूलाठूला महामारी र डरलाग्दा रोगहरूको उत्पत्ति भइरहेको वर्तमान परिवेशमा फोहोर मैलाको उचित र वैज्ञानिक रूपले विसर्जन गर्नुपर्ने टड्कारो स्थिति विद्यमान भएको छ । मानव समाजले विज्ञानको चरम सीमामा पुगेर उल्लेखनीय उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ । सञ्चारको विकासले गर्दा आजभोलि मानिसहरू विश्वलाई ग्लोबल भिलेज पनि भन्ने गर्दछन् । मानवले जतिजति उन्नति ग¥यो, उतिउति समस्या र संकटहरू आइलागेका छन् । एकातिर उल्लेखनीय उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ भने अर्कोतर्फ सम्पूर्ण जीव चराचरको साझा घर पृथ्वीमा जीवका लागि ठूलो संकट आइलागेको छ । मानिसले अन्धो भएर एकपक्षीय रूपमा गरेको चरम भौतिक विकासले साझा धर्तीको पर्यावरणीय सन्तुलन क्षतविक्षत भएको छ । मानवजातिको हितका लागि गरिएको विज्ञान–प्रविधिको विकासले पृथ्वीको माटो, हावा, आकाश, पानी, प्रकाश आदि तŒवहरू प्रदूषित भएका छन् ।

मानवले जतिजति उन्नति ग¥यो, उतिउति समस्या र संकटहरू आइलागेका छन्। एकातिर उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ भने अर्कोतर्फ सम्पूर्ण जीव–चराचरको साझा घर पृथ्वीमा जीवका लागि ठूलो संकट आइलागेको छ।

सन् १९७० वाट सुरुवात भएको यो दिवस सन् २०२० सम्म पुग्दा ५०औं वर्षमा प्रवेश गर्नेछ । त्यसबेलासम्म पृथ्वीको प्रदूषण कम गर्दै स्वच्छ अनि हराभरा पृथ्वीको महŒवाकांक्षी योजना पूरा गर्न विश्व समुदायले बेलैमा सोचविचार पु¥याउनुपर्ने आजको समय माग हो ।
वातावरणमा पर्न गएको नराम्रा असरको इतिवृŒाान्तको व्याख्या गरिन जरुरी छ । यसर्थ २०औं शताब्दीयता पृथ्वीको बढ्दो तापमान अर्को ठूलो चुनौती हो । बर्र्सेनि शून्य दशमलव १८ डिग्री सेन्टिग्रेटका दरले पृथ्वीको तापव्रmम वृद्धि भइरहको छ । जसका कारण पृथ्वीको उत्तरी ध्रुवमा अवस्थित बरफका चुचुराहरू पग्लिँदै छन् । सूर्यबाट आउने परावैजनी किरणलाई रोक्ने ओजोन तहको नाश, डरलाग्दा आँधी तुफान र सुनामीजस्ता प्राकृतिक विपद्का घटनामा वृद्धि भइरहेका छन् । यी सबैका लागि अन्य कोही नभएर स्वयं मानिस नै जिम्मेवार छन् । तेस्रो विश्वका ८० प्रतिशत प्राणीहरूले फोहोर बासस्थानमा जीवन बिताउन बाध्य भएका छन् भने अर्कोतिर १ अर्ब ३० करोड प्राणी बासविहीन एवं जटिल अस्वस्थ पर्याावरणमा जीवन निर्वाह गरेका छन् । प्रदूषणकोे केन्द्र मानिएका विश्वका हरेक सहर तथा उद्योग धन्धाहरूलाई बर्सेनि १०करोडभन्दा बढी सल्फर डायोअक्साइड हावामा मिसिन्छ ।

यसले स्वच्छ वातावरणलाई दूषित वा अम्ल वर्षामा परिणत गरिदिन्छ । घना सहरीकरणले ध्वनि प्रदूषण गराएकाले यहाँ धेरै राष्ट्र कोलाहलपूर्ण परिवेशमा बाँचेका छन् । विश्वको सबैभन्दा बढी ध्वनि प्रदूषणका रूपमा चिनिने कायरोमा प्रतिवर्ष पाँच प्रतिशत मानिसहरू बहिरा हुन पुग्दछन् । हाम्रो देशको कुरा गर्ने हो भने पनि पृथ्वी दिवसका अवसरमा विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रम गरिँदै छ । देशमा पर्यावरण एवं वातावरण संरक्षणका क्षेत्रमा कार्यरत सामाजिक संघसंस्थाहरूले पृथ्वी दिवसका अवसरमा विविध कार्यक्रम गर्दै आएका छन् । यस्ता कार्यक्रममा सरकारी अधिकारीहरूले उपस्थिति जनाई ऐक्यबद्धता जनाउने गर्दछन् । पृथ्वी दिवसका दिन विभिन्न कलेज र विद्यालयका विद्यार्थीहरूले पृथ्वीमा भइरहेको बढ्दो प्रदूषणविरुद्ध चेतनामूलक ¥यालीको आयोजना गर्दछन् । कतिपय देशहरूमा पृथ्वी दिवसलाई अप्रिल १६ देखि २२ सम्म सप्ताहव्यापी कार्यक्रमका रूपमा मनाइन्छ । यसरी प्रविधि र व्यस्तताका बाबजुद पनि प्रकृतिमा रमाउँदै रूख रोप्ने, हरियाली बढाउने, साइकल चलाउने र सकेसम्म पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने ऊर्जाको प्रयोग, प्लास्टिकको कम प्रयोग अनि वातावरणीय संरक्षणको ज्ञान आजको आवश्यक्ता हो ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा विश्वमा प्रतिमिनेट ३२ हेक्टर जमिन रूखविहीन भएका छन् । एउटा मनुष्यलाई प्राण वायुका लागि १२ वटा गोब्रे सल्लाका रूखको आवश्यकता पर्दछ । त्यस्तै, हुर्किएको सय वर्षका भोजपत्रले करिब ८ सय घरका एक वर्षको हावालाई शुद्ध पार्ने कार्य गर्दछ । यस क्रममा एक स्वस्थ भोजपत्रका रूखले ७ हजार जीवात्मालाई वासस्थान दिन्छ । त्यस्तै, अनुसन्धानबाट थाहा भएको छ वायु मण्डलमा भएको करिब २१ प्रतिशत प्राणवायु अक्सिजन संसारका प्रत्येक व्यक्तिले स्वास क्रियामा प्रयोग गर्दछन् । एक व्यतिmका लागि स्वास फेर्ने कार्यका लागि मात्र पनि ६ वटा रूखको जरुरत पर्दछ । एउटा स्वस्थ मानिस दिनको २२ सयचोटि सास फेर्छ र यसरी सास फेर्दा उपयोगमा ल्याइएको वायुको महŒव खाएको भोजनको मात्रा भन्दा झन्डै २० गुणा बढ्ता हुन्छ ।
एक वृक्षले सरदर २ दशमलव ७ केजी प्राणवायु वायुमण्डलमा प्mयाक्छ । प्रतिवर्ष बिरुवाबाट ८० लाखदेखि २ करोड हेक्टर जंगलको विनाश, त्यसबाट लोप भएका १ सय ३० जातका जंगली चराहरू स्तनधारी जन्तुहरू र १० प्रतिशत फूल फुल्ने जातका रूख बर्सेनि बग्दै गएको माटोको इतिहास, मरुभूमीकरण भएका ८० करोड हेक्टर भूमि र प्रतिवर्ष ६० लाख हेक्टरका दरले उर्वरभूमि मरुभूमीकरण हुने तथ्यले केही वर्षभित्रमा वातावरणीय र भौगोलिक दृष्टिले समेत पृथ्वीको नक्सा नै बदलिन सक्ने संकेत मिलेको छ भने अर्कोतिर सांसारिक सुखभोगलाई वर्तमानमा मात्र केन्द्रित नगरी हाम्रा भावी सन्ततिले समेत समान रूपमा जीवनयापन गर्ने अवसरलाई क्षीण पार्नुहँुदैन भन्ने कुरामा जोड दिइएको छ । अन्त्यमा के भन्न सकिन्छ भने भौतिक उन्नतिले क्रमशः उब्जाएका नकारात्मक पक्ष विचार गर्दा प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रन गई मानव सभ्यताकै लोप हुने हो कि भन्ने चिन्ताले सबैलाई पिरोलिएको छ ।

Source : http://rajdhanidaily.com/2017/04/21/28048/740109.

नयाँ वर्षको बिहानीमा सबैलाई स्वागत

विश्वनाथ खरेल

नयाँ वर्षमा प्रवेश गरेको दिन आज। आजदेखि विक्तम संवत् २०७४ शुरु भएको छ। नयाँ वर्ष शुरु भएको उपलक्ष्यमा आफन्त, साथीभाइ र चिनेजानेकालाई एक–अर्काले सुस्वास्थ्य, दीर्घायु तथा उत्तरोत्तर प्रगतिको कामना गर्ने चलन छ। त्यसै अनुरुप नयाँ वर्षको शुभकामना आदान–प्रदान गरिँदै छ। यसरी समय एउटा गतिशील छ। जीवन भनेको निरन्तरताको जड हो। कोही जन्मछन्, कोही मर्छन्, कोही झन् युवा हुन्छन्। यसरी नै समय बित्ने गर्दछ। यसर्थ समयको गतिले जन्मदेखि मृत्युसम्मको चक्तमा पुर्याउँछ।

विश्वका हरेक देशमा पुरानो वर्षको बिदाइ र नववर्षको आगमनमा स्वागत गर्ने आ–आफ्नो किसिमको कार्यशैली छ। गएराति १२ बजेदेखि वि.सं. २०७३ ले बिदा लिई वि.सं. २०७४ आरम्भ भएको छ। यस नववर्षको पुनित अवसरमा शुभकामना एक–अर्कोमा आदान–प्रदान गरिन्छ। विगतमा घटेका जे–जस्ता घटनाहरु भए पनि त्यसलाई चटक्क बिर्सिई नयाँ जोश र जाँगरलाई अगाडि बढाएर सुखद भविष्यको परिकल्पना गर्नु स्वाभाविकै हो। विगत वर्षहरुझैँ २०७३ पनि अब इतिहास भइसकेको छ। भूतकालमा भएका कमी–कमजोरी र त्रुटि सम्झिएर चिन्तित हुनुभन्दा इतिहासलाई गुरु ठानेर भविष्यको सम्यक विश्लेषण र दिशा निर्धारण गर्नतिर सचेष्ट रहनु मानवीय धर्म हो, कर्तव्य हो।

नयाँ वर्ष शुभारम्भको उपलक्ष्यमा विगतलाई समीक्षा गर्दै भविष्यको गोरेटो पहिल्याउने प्रयत्न गर्ने हो भने हामी हाम्रो भविष्य स्वतः नै उज्ज्वल देख्न पाउनेछौं। त्यसो त नयाँ वर्ष र नयाँ परिवर्तन हामीले सोचेजस्तो सीधासाधा, सुखद र शान्त हुँदैन। त्यो जहिले पनि टेढोमेडो हुन्छ। हाम्रो सोचाइभन्दा केही जटिल नै हुन्छ। त्यसैले नयाँपनको प्रसव वेदना पनि समाजले सहनै पर्छ। केही अप्ठ्यारो भोग्नै पर्छ। तर त्यसपछि हामी एक नयाँ युगमा प्रवेश गर्नेछौं। त्यसपछि हामी एक नयाँपन महसुस गर्नेछौं।

आजदेखि नयाँ वर्ष पदार्पण भई एउटा नयाँ बिहानी र शुभकामनाको प्रतिक भएर उदाएकोले मानिसको मनलाई प्रफुल्लित बनाएको छ। नयाँ वर्षको आगमनसँगै नेपालीको घर–आँगन मैत्री, प्रेम, सद्भावनाका सुगन्धले भरिपूर्ण रहने अपेक्षा प्रत्येक व्यक्तिले आदान–प्रदान गर्ने शुभकामना सन्देशहरुमा पाइन्छन्। त्यसैले आजको दिनलाई मंगलमय दिनको रुपमा आत्मसात् गरी नववर्षको स्वागत गर्ने संस्कार विद्यमान रहिआएको छ।

नयाँ वर्षको शुभ अवसरमा सवेरै उठेर स्नान गरी नजिकका धार्मिक स्थलहरुमा दर्शन–पूजन गर्न जाने, गुरु–पुरोहितबाट नववर्ष एवं संक्तान्तिको शुभफल र कथा सुन्ने, सिदा–दक्षिणा अर्पण गर्ने कार्यहरु गर्दा वर्षभरि नै लाभदायक र स्वास्थ्यदायक हुने विश्वास गरिन्छ। यस दिन तेलमर्दन गर्ने, मिश्री, मरिच र नीमको पात खाने प्रचलन पनि छ। यसका साथै आफन्तहरुलाई शुभकामना, बधाई, अभिनन्दन गर्ने तथा घरमा हितौषीहरुलाई निमन्त्रणा गरेर नयाँ परिकारहरु ख्वाउने समेत गरिन्छ। यस दिन जे–जसरी दिन बित्छ अर्थात् खानपिन, रमाइलो, सुख–सुविधा हुन्छ, त्यसको फल वा प्रभाव वर्षभरि नै परिरहने जनविश्वास रहेको छ। त्यसैले यस दिन सकभर रमाइलो एवं मनोरञ्जन गर्नुका साथै मीठो भोजन गरी खुशीयाली वातावरणमा दिन बिताउने प्रचलन रहेको छ।

नयाँ वर्षको स्वागत तथा अभिनन्दन गर्ने शैली आ–आफ्नो देशमा आफ्नै किसिमको रहेको हुन्छ। हाम्रो देशमा वैशाख १ गते वर्षको पहिलो दिन अर्थात नयाँ वर्ष पर्छ। नेपालमा नववर्षको यस पर्वलाई पश्चिमी देशमा झैँ आमोद–प्रमोदको वातावरणभन्दा धार्मिक वातावरणमा मनाउने चलन बढी पाइन्छ। हामीकहाँ नववर्षलाई राष्ट्रिय पर्वको रुपमा मनाउने सन्दर्भमा अधिराज्यभर बिदा हुनुका साथै सरकार प्रमुखबाट देशवासीको नाममा सन्देश दिने परम्परा पनि रहिआएको छ। प्रत्येक बिहानीले दिनलाई संकेत गर्छ भनेजस्तो हाम्रो आँगनमा आएको २०७४ साल सबैको लागि फलदायी रहोस्। तमाम नेपालीले वर्षभरलाई आफ्नो ‘भाग्य’ भन्दै भर्सेलोमा छाड्न नपरोस्। सबैको उत्तरोत्तर प्रगति र उन्नतिका नयाँ–नयाँ झाङहरु मौलाएर आऊन्। नववर्षको बिहानीमा यही शुभकामना छ।

Source : http://www.newsofnepal.com/2017/04/14/23891/740101.

नयाँ वर्ष र संवतत्सरका विभिन्न नाम

विश्वनाथ खरेल

नेपालको राष्ट्रिय संवत विक्रम संवत हो । नयाँ वर्षलाई संवतत्सर पनि भनिन्छ । सौर्य गणनानुसार एक संवतत्सरमा ३ सय ६५ दिन हुन्छन् । यसअनुसार सूर्य मेष संक्रान्तिबाट आरम्भ भई पुनः सोही राशिमा पुग्ने बेलासम्मको अर्थात् सम्पूर्ण ऋतुको पूरै एक चक्रलाई संवतत्सर भनिन्छ । यसरी, चन्द्रमानको हिसाबले समेत चैत शुक्ल प्रतिपदालाई संवतत्सर प्रारम्भ हुने दिन मानिन्छ । यसैले प्रत्येक संवतत्सर प्रारम्भ वैशाख १ देखि हुने र यस दिनलाई नव वर्ष शुभारम्भको दिन एवं राष्ट्रिय पर्वका रूपमा मनाइने गरिन्छ । अतः राजा विक्रमादित्यले थालनी गरेको यो पात्रो अंग्रेजी क्यालेन्डरभन्दा ५७ वर्षअघि छ । यसको मतलव जिसस क्राइस्टको जन्मभन्दा ५७ वर्षअगाडि नै विक्रमादित्यले आप्mनो संवत प्रयोगमा ल्याइसकेका थिए । हामीकहाँ प्रचलनमा रहेको नेपाल संवत् भने ११३७ वर्ष पहिले शंखधर साँख्वाले प्रचलनमा ल्याएका हुन् । त्यसबाहेक पनि विश्वका थुप्रै मुलुकमा  आप्mनै रीति, संस्कृति र परम्पराअनुसारका क्यालेन्डर प्रयोगमा रहेका छन् । राजा विक्रमादित्यले लागू गरेको पराभवनाम संवतत्सर मान्नेहरूले आउँदो वैशाख १ देखि आप्mना घरमा झुन्ड्याएर राखेको पात्रो झिकी नयाँ वर्षको पात्रो राख्छन् । विसं २०७३ साल हामीबीचबाट सुख दुःखका विभिन्न घटनाहरू घटाएर हामीबाट सधैंका लागि बिदा हुँदै छ । हामी २ करोड ८६ लाखभन्दा बढी नेपालीमध्ये धेरैले २०७३ लाई उत्साहपूर्वक स्वागत गरेर बडोे सुमधुर सम्झना सँगाल्दै बिदा ग¥यौं भने कत्तिले उक्त वर्षलाई आप्mनो जीवनमा कहिल्यै नमेटिने विषाद भरेर गएको पनि महसुस गरे होलान् ।
सेकन्ड, मिनेट, घण्टा, दिन, रात, बार आदि गरी नै समय उपलब्धिलाई नै नयाँ मानिन्छ । जसमा १५ तिथिबाट एक पक्ष भयो र यस्ता दुई पक्षबाट एक महिना हुन्छ । दुई महिनाको एक ऋतु हुन्छ । तीन ऋतुको ६ महिना वा एक अयन हुन्छ । दुई अयन अर्थात् ६ ऋतुको १२ महिना वा एक संवतत्सर हुन्छ । ६० संवतत्सरको ६० नै वर्ष हुन्छ । ज्योतिषशास्त्रअनुसार हिन्दू संस्कृतिमा ६० संवतत्सर रहेका छन् । यिनीहरूको नाम हरेक वर्ष बदलिने गर्दछ र ६० वर्ष पूरा भएपछि पुनः सोही नाम दोहोरिने गर्दछ । जुन क्रमशः निम्नानुसार छन् ।

(१) प्रभव (२) विभव (३) शुक्ल (४) प्रमोद (५) प्रजापति (६) अंगिरा (७) श्रीमुख (८) भाव (९) युवा (१०) धाता (११) ईश्वर (१२) बहुधान्य (१३) प्रमाथी (१४) विक्रम (१५) वृष (१६) चित्रभान (१७) स्वभानु (१८) तारण (१९) पार्थिव (२०) व्यय (२१) सवजीत (२२) सर्वधारी (२३) विरोधी (२४) विकृति (२५) खर (२६) नन्दन (२७) विजय (२८) जय (२९) मन्थन (३०) दुर्भुव (३१) हेमलम्ब (३२) विलम्बी (३३) विकारी (३४) शार्वरी (३५) प्लव (३६) शुभकृत् (३७) शोभन (३८) क्रोधी (३९) विश्रांवसु (४०) पराभव (४१) प्लवंग (४२) किलक (४३) सौम्य (४४) साधारण (४५) विरोधकृ (४६) परिधावि (४७) प्रमादि (४८) आनन्द (४९) राक्षस (५०) नल (५१) पिंगल (५२) कालयुक्त (५३) सिद्धार्थ (५४) रौद्र (५५) दुर्मत्रि (५६) दुन्दुभि (५७) रुधिरोद् (५८) रक्ताक्षी (५९) क्रोधन र, (६०) क्षय ।
हाम्रो देशमा सर्वप्रथम राजा विक्रमादित्य प्रथमको शासन कालदेखि नै नववर्ष आरम्भ भएको ऐतिहासिक तथा धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ । यसकारणले गर्दा वैशाख १ देखि सुरुवात हुने नवआगन्तुक समयलाई नेपालीहरूले हर्षकासाथ उल्लासमय वातावरण साथ राष्ट्रिय चाडका रूपमा मनाउँँछन् । यस दिनमा सार्वजनिक बिदा दिइन्छ । यसै दिन काठमाडौंको टोेखास्थित सपनतीर्थमा मेला भर्ने चलन छ । यो मेला भर्ने श्रद्धालु भक्तजनमा मृत्युपछि स्वर्गमा राम्रो स्थान प्राप्त हुन्छ भन्ने किंवदन्तीले गर्दा तीर्थ स्नान गर्ने प्रचलन यथावत नै छ । त्यस्तै, गरी भक्तपुर जिल्लामा विस्केटको लिंगो अघिल्लो दिन उभ्याउने वैशाख १ मा ढाल्ने कार्य हुन्छ । जसको धार्मिक शास्त्रमा अलौकिक स्थान रहेको छ । मरेर गएका व्यक्तिहरूलाई विस्केटको लिगों हेरेको थिइस् भनेर स्वर्गमा प्रश्न गर्ने भएको हुँदा यस दिन काठमाडौं उपत्यकालगायत नेपालका विभिन्न क्षेत्रबाट असंख्य जनसमुदायको घुइँचो लाग्छ । यस दिन बिहानैदेखि विभिन्न देवीदेवताका मठ मन्दिरमा स्नान गरी दर्शन गर्ने चलन नेपाललगायत भारतका हिन्दू धर्मालम्बीहरूमा समेत पाइन्छ ।
नयाँ वर्ष सधैं वसन्त ऋतुको आगमन सँगै आउने हुँदा प्रकृतिमा एउटा नौलो आभाष आएको अनुभव हुनु स्वाभाविकै हो । उजाड तथा पतझर बोट बिरुवाहरूमा वसन्त ऋतु आगमनसँगै हरियालीले छाउने हँुदा प्रकृतिको सुन्दर दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । काफल गेडी पाक्ने समय र कोइलीको मधुर स्वर सँगसँगै काफल पाक्यो भन्ने चराको स्वर वन जंगलमा घन्किरहेको हुन्छ । भनिन्छ, यतिबेला नव विवाहित जोडीले वन जंगल विहार गर्ने हो भने स्वर्गानुभूति नै भएको भान पर्न जान्छ । यसरी, प्रकृतिले पनि आप्mनो स्वरूप बदल्ने यसै अवसर परेको हुँदा के बालक, वृद्ध, के युवक सबै नयाँ वर्षलाई सुखद भविष्यका रूपमा हेर्दछन् ।

यसै पावन अवसरमा आप्mना इष्टमित्र, नाता कुटुम्ब, साथीसंगिनी आदिलाई भेट गर्ने मीठोे मसिनो खाने र खुवाउने भएको हुदाँ यस पर्वको महŒव ज्यादै लोकप्रिय हुन गएको छ । सबैले नयाँ वर्षको पात्रो किनेर
आआप्mनो राशिफल के कस्तो छ भन्ने उत्सुकता रहेको हुन्छ । विगत वर्ष जे जस्ता घटनाहरू घटे तिनीहरूलाई चटक्क बिर्सी नयाँ वर्षमा आप्mनो कार्यशैलीलाई अगाडि बढाउन तँछाड्–मछाड्को भावना अभिपे्ररित भएको हुन्छ । हिजोका दिनको समष्टि रूपमा मूल्यांकन गरी भावी कार्यक्रमको थालनी गर्ने जमर्काे गरिएको हुन्छ । विगतमा जे जस्ता घटनाहरू भए पनि मानव जाति जहिले पनि आशा, विश्वास र भरोसा लिएर बाँचेको हुन्छ । हाम्रो जीवनको आधार सुखद भविष्यको आशा नै हो । यही सुखद भविष्यको आशाले अभिव्यक्तिको माध्यम दिने गर्दछ र हामीलाई कुनै पनि नव वर्षको नयाँ जोस, जाँगर र उमंग बोकेर आएको हुन्छ । त्यसैले नव वर्ष २०७४ साललाई सुखद भविष्यको आशालाई संकल्पमा बदलेर अघि बढौं ।

Source : http://rajdhanidaily.com/2017/04/12/26255/731230.

रामनवमी पर्वको धार्मिक एवं सांस्कृतिक महत्व

विश्वनाथ खरेल

हाम्रो देशलाई राम्ररी मनन गर्ने हो भने धर्म र संस्कृतिमा धेरै धनी छ। जहाँ प्रत्येक दिन एक न एक चाड या पर्व नपरेको हुँदैन। यस्तै महान् चाड पर्वमध्ये रामनवमी पनि एक हो। यसलाई हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको लागि एक महत्वपूर्ण पर्वको रुपमा लिइएको छ। यो पर्व प्रत्येक वर्ष चैत्र महिनाको शुक्ल पक्षको नवमी तिथीका दिन पर्छ।प्रख्यात हिन्दु धर्मग्रन्थ रामायणका अनुसार यो दिनलाई भगवान् रामचन्द्रको जन्मदिनको रुपमा लिइन्छ। यो पर्व चैत्र नवरात्रको बीचमा आउने भएकाले यो दिन भगवान् श्रीरामका साथै आद्यशक्ति नवदुर्गा देवीको पनि पूजा हुन्छ। त्रेतायुगमा चैत्र शुक्ल नवमीका दिन अयोध्यामा जन्मिएका श्रीरामले दानवीय प्रवृित्तका रावणको अन्त्य गरी जनकल्याण गरिएको सम्झनामा यो पर्व मनाइन्छ।

श्रीराम एक असल स्वभाव र मर्यादा पुरुषोत्तमका रुपमा यो संसारमा जन्म लिएका थिए। आजसम्म पनि पृथ्वीभरमा यिनको नाम अमर भएको छ। यिनले असत्यताको अन्धकारमाथि सत्य अनि मर्यादाको उज्यालोको ज्योति विश्वभरि फैलाएका छन्। यसै कारणले होला यस्ता महान् व्यक्तिको सम्झनामा श्रद्धा, भक्ति अनि आराधनाका माहौलबीच आज नेपाल, भारत, बंगलादेश, म्यानमार, थाइल्यान्ड, श्रीलंका, फुजी टापु, साउथ अफ्रिका अनि इन्डोनेसियासम्म रामको जीवन अनि घटनाक्रम झल्काउने नाटक, सभा, कीर्तनलगायतका कार्यक्रमहरु गरिन्छ।

हिन्दु धर्ममा आस्थावान् जो–कोही रामनवमीका दिन सवेरै नुहाइधुवाइ पवित्र बनेर विभिन्न ठाउँमा रहेका राममन्दिरहरुमा पुगी पूजा आराधना गर्दछन्। रामनवमीका दिन राजधानीको बत्तीसपुतली, ललितपुर र भक्तपुरका अन्य राममन्दिरमा भक्तजनहरुको भीड लाग्ने गर्दछ। रामनवमीमा जनकपुरस्थित रामजानकी मन्दिरमा भव्य मेला लाग्दछ। उक्त मेलामा भारतबाट समेत हजारौं श्रद्धालु भक्तजन सहभागी भई पवित्र गंगासागरमा स्नान गरी रामजानकी मन्दिरमा पूजाआजा गर्दछन्। आज देशभरका नदी, ताल एवं कुण्डहरुमा स्नान गरी व्रत बस्ने गरिन्छ र रामगीता पाठ गरिन्छ। साथै अध्यात्मयुक्त वाल्मीकिकृत्य भानुभक्तीय रामायणसमेत वाचन गरिन्छ।

भगवान् श्रीरामको जन्म इशापूर्व ७३९३ तिर दिनको मध्याह्न समयमा भएको अनुमान गरिएको थियो। वाल्मीकि पुराणअनुसार भगवान् रामको जन्म हुँदा पाँचवटा ग्रहहरु उच्च स्थानमा रहेका थिए। दशरथ राजाका चार छोराहरुमा राम, भरत, लक्ष्मण र शत्रुघन नाम गरेका थिए। भरतकी माता कैकेयीले छलपूर्वक दशरथ राजालाई परिबन्धमा पारेर रामलाई १४ वर्ष वनवास पठाएकी थिइन्। तर रामका प्रिय भक्त भएका कारण भरतले पनि वनमै पुगेर रामले लगाउने खराउलाई सिंहासनमा राखी पुजेको किंवदन्ती छ। भगवान् रामका सबैभन्दा असल साथी हनुमान हुन्। रामभक्त हनुमान रावणराज्य लंका तहसनहस बनाउने प्रमुख पात्र पनि हुन्। रामलाई हिन्दु धर्म संस्कृतिमा सबैभन्दा धेरै पुजिने भगवान्का रुपमा लिइन्छ। राम अनि रावणको कुरा गर्दाखेरि दक्षिणी भारतलगायत श्रीलंका अनि माल्दिभ्ससम्ममा अझै पनि रावणलाई पनि राम जत्तिकै श्रद्धा मानेर पूजा गर्ने चलन छ।

रामायणले समावेश नगरेको भए तापनि रावण आफैं अत्यन्त ज्ञानी भएको अनि मर्यादा पुरुषोत्तम रामको हताबाट वध भएमा मात्र आफू वैकुण्ठलोक पुग्ने भएकाले सीताको अपहरण गरी रामलाई आफूसँग युद्ध गर्न घटना रचेको भन्ने तर्कहरु पनि छन्। यिनै राम अनि सीताको जीवनको परिवेशमा रहेर तुलसीदासले अवधी भाषामा कथेका छन्, रामचरित्रमानस। यसै रामचरित्रमानसका अवधी श्लोकहरुका आधारमा आज नेपालको तराईलगायत भारतका विभिन्न ठाउँमा रामलीला अनि श्लोकहरुकै लय अनि माधुर्यतामा रामसीताका कथाहरु प्रस्तुत गरिन्छ। हाम्रो देशको पवित्र नगरी जनकपुरको गंगासागर मेलामा नेपाल तथा भारतका हजारौं श्रद्धालुको घुइँचो लाग्छ। पवित्र पोखरी गंगासागरमा स्नान गरी श्रद्धालुले जानकी मन्दिरसहित विभिन्न मठ–मन्दिरमा पूजापाठ गर्ने प्रचलन छ।

अन्त्यमा भन्नुपर्दा, यिनको त्रेतायुगको चैत शुक्ल नवमीका दिन यस संसारमा जन्म भएको थियो। यसै कारणले गर्दा यिनको धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक आदि क्षेत्रमा धेरै महत्वपूर्ण स्थान रहेको छ। यसै धर्तीमा जन्म लिएका यिनै रघुवंशी सत्यवक्ता, मर्यादा पुरुषोत्तम अनि ज्ञानी पुरुष हुन्। अहिलेसम्मको खोज–अनुसन्धानअनुसार भगवान् रामको जन्म रामले राज्यभित्र कायम हुनुपर्ने सबै मर्यादाको सधैँ ख्याल गरेका कारण उनलाई मर्यादा पुरुषोत्तम भनिएको हो। भगवान् रामको राज्य पनि न्यायका लागि नमुना मानिन्छ।

वैकुण्ठ निवासी भगवान् विष्णुका सातौं अवतारका रुपमा श्रीरामले असत्यका प्रतिरुप रावणको दुराचार र अन्यायका विरुद्ध विजय प्राप्त गरेका थिए। अयोध्याका राजा दशरथका जेठा छोराका रूपमा जन्म लिएका रामको मिथिलापुत्री तथा राजा जनककी छोरी सीतासँग विवाह भएको थियो। राम र रावणको जन्मकुण्डली एकै प्रकारको रहेको थियो। राम, उनको सत्यता अनि मर्यादा संसारमा सबैका लागि एउटा अनुकरणीय उदहारण हो, सत्यको जीत होस् अनि हामी सबैमा सत्य बोल्न सक्ने सार्मथ्य बढिरहोस्। यी विष्णुका अवतारको यस लोकमा आगमनको खुशीयाली आज हजारौ वर्षसम्म पनि उत्तिकै उत्साह र श्रद्धाका साथ मनाइन्छ।

Source : http://www.newsofnepal.com/2017/04/05/21980/731223.