बढ्दो जनसंख्या व्यवस्थापनका चुनौती

बढ्दो जनसंख्या व्यवस्थापनका चुनौती

विश्वनाथ खरेल

विश्वमा देखा परेका प्रमुख समस्याहरूमा जनसंख्या वृद्धि सबैभन्दा ठूलो समस्याका रूपमा रहेको छ । अधिक वृद्धिका कारणले जनसंख्याको चाप हरेक क्षेत्रमा परिरहेको छ । अधिक जनसंख्या समस्याबाट कुनै पनि मुलुक अछुतो छैन । प्राकृतिक स्वरूपलाई नष्ट गर्ने प्रमुख कारक तत्व जनसंख्याको अत्यधिक चाप हो । सबैलाई प्रत्येक वर्ष पिरोल्ने समस्याका रूपमा यसको अत्यधिक वृद्धि नै हो । यसरी विश्वको जनसंख्या ७ अर्बभन्दा बढी नाघिसकेको अनुमान छ । विश्वमा प्रत्येक २ सेकेन्डमा ९ जना शिशुको जन्म र सोही समयमा तीन जना शिशुको मृत्यु हुने गरेको अनुमान छ । प्रति २ सेकेन्ड ६ जना नयाँ शिशुको अनुहार थपिनाले प्रत्येक वर्ष विश्वमा ७ करोड ६० लाखभन्दा बढी मानिसहरू थपिन्छन् । बढी जनसंख्याको प्रमुख बोझ विकासशील देशहरूमा परिरहेको छ । विकसित मुलुकहरूमा कुल जनसंख्याको २० प्रतिशत र अविकसित मुलुकहरूमा ८० प्रतिशत जनसंख्या बसोबास गर्छन् । अहिले विश्वको कुल प्रजननदर २.३८ प्रतिशत छ । विश्वको वार्षिक सरदर जनसंख्या वृद्धिदर १.५ प्रतिशतमात्र रहेको भए पनि अविकसित देशहरूमा यसको वृद्धिदर २ प्रतिशत भन्दा बढी भएकाले सन् २०२५ मा ८ अर्ब ३१ करोड र सन् २०५० मा ८ अर्ब ९० करोड मानिसको जमघट हुनेछ । यसमा सहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने जनसंख्या ४५ प्रतिशत पुग्नेछ । जनसंख्या वृद्धिको कहालीलाग्दो चापले अल्पविकसित देशहरूको सामाजिक, आर्थिक तथा पर्यावरणीय क्षेत्रमा नराम्रो प्रभाव परिरहेको छ । विकासशील देशहरूको पंक्तिमा पर्ने हाम्रो देश नेपालमा भने जनसंख्या वृद्धिको समस्या र यसबाट वातावरणमा परेको नकारात्मक असर अझै बढी देखिएको छ ।

नेपालको जनसंख्या वृद्धिदर अझै अतिउच्च नै छ । मुलुकको जनसंख्या वृद्धिदर तीव्र गतिमा वृद्धि हुँदै गएको विगतका जनगणनाबाट स्पष्ट हुन्छ । १९६८ सालदेखि नै नेपालमा जनगणना लिइएको भए पनि वि.सं. २००९/११ देखि लिइएका जनगणनालाई मात्र वैज्ञानिक तरिकाबाट लिइएको मानिन्छ । देशमा एघारौं जनगणना लिने कार्य वि.सं. २०६८ मा भएको थियो । एघारौं जनगणना २०६८ अनुसार नेपालको जनसंख्या २ करोड ६४ लाख ९४ हजार ५ सय ४ पुगेको छ । यसमा महिलाको जनसंख्या १ करोड ३६ लाख ४५ हजार ४ सय ६३ अर्थात् कुल जनसंख्याको ५१.५ प्रतिशत पुगेको छ भने पुरुषको संख्या १ करोड २८ लाख ४९ हजार ४१ अर्थात् कुल जनसंख्याको ४८.५ प्रतिशतमा झरेको छ । यसलाई संख्यात्मक रूपमा हिसाब गर्ने हो भने पुरुषको दाँजोमा महिलाको झन्डै ८ लाख जनसंख्या बढी देखिन्छ ।

पहिलो जनसंख्या लिएको १ सय ५ वर्षको अन्तरालमा सबैभन्दा कम वार्षिक वृद्धिदर वि.सं. १९७७ मा –०.१२ प्रतिशत थियो भने सबैभन्दा ठूलो वार्षिक वृद्धिदर भने वि.सं.२०३८ सालको जनगणनामा २.६२ प्रतिशतले जनसंख्या वृद्धि भएको देखिन्छ । समग्र रूपमा जनसंख्याको वृद्धिदर घटे पनि तराई तथा सहरी क्षेत्रमा भने जनसंख्या बढ्दो रूपमा रहेको छ ।

जनसंख्यालाई विश्लेषणात्मक रूपमा केलाउने हो भने राजधानीको जनसंख्या दिन दुई गुना रात चार गुणाले घना हुन पुगेको छ भने मनाङ भने सबैभन्दा कम जनसंख्याको जिल्ला हुन पुगेको छ ।
देश निर्माणको आधारशिला नै सरकारी योजना हो । जनसंख्याको अध्ययनले देशमा भावी योजना कार्यान्वयन गर्नका लागि सोचविचार गर्नुपर्ने हुन्छ । यिनै जनसंख्याका आधारमा भोलि गएर देशको योजना बन्न पुग्छ । बढ्दो जनसंख्यालाई हेर्दा साक्षरता बढाउनु वा तिनलाई शिक्षाका आधारमा रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले जनसंख्याको परिणामलाई सरकारले गम्भीर अध्ययन गरेर नीति निर्माण गर्नु आवश्यक छ ।

जलविद्युत्मा ब्राजिलपछि हाम्रो देश भए तापनि देशमा अझै पनि ठूलो जनसंख्या विद्युतीय पहुँचभन्दा बाहिर रहेका छन् । त्यस्तै गरी शौचालय बनाउने चेतना हालसम्म धेरैमा नभएको देखिएको छ । तर, मानिसहरूमा सूचनाको साधन पर्याप्त पुगेको छ ।

पेसागत हिसाबमा अझै ठूलो संख्या कृषिमा निर्भर रहेको देखिएको छ । यद्यपि सहरमा मानिसको बसोबास बढी हुनुले कृषि उत्पादनमा ह्रास आएको छ भने त्यसलाई व्यवस्थित गर्न कृषिको उत्पादन बढाउन ग्रामीण क्षेत्रमा कृषिमाथि लगानी बढाउनुपर्ने आवश्यक भइसकेको छ ।

अहिले मुलुकको जनसंख्या २ करोड ८० लाखभन्दा बढी पुगिसकेको छ । हाल वार्षिक जनसंख्या वृद्धिदर १.३५ प्रतिशत रहेको देखिएको छ । त्यस्तै गरी औसत आयुमा वृद्धि, शिशु मृत्युदर घटाउने प्रयत्नहरूमा प्राप्त सफलताले मृत्युदरमा कमी आए पनि कुल प्रजननदर भने निकै लामो समयदेखि ६ सन्तान प्रतिआमाकै हाराहारीमा रहेकाले नै जनसंख्या वृद्धिदर नियन्त्रण गर्ने प्रयासमा अपेक्षित सफलता प्राप्त हुन नसकेको हो । यही वृद्धिदर कायम रहेमा झन्डै ५२ वर्षभित्र नेपालको जनसंख्या दोब्बर हुन जाने अनुमान छ । २०५८ सालको जनगणनामा नेपालको कुल जनसंख्या २ करोड ३१ लाख ५१ हजार ४ सय २३ थियो । ०५८ सालको वार्षिक जनसंख्या वृद्धिदर २.२५ प्रतिशत थियो ।

अन्त्यमा आजको विश्वका विकराल समस्याका रूपमा रहेको अत्यधिक जनसंख्यालाई समयमै नियन्त्रण गर्नुपर्ने नै पहिलो हो । जनसंख्या वृद्धि आज नेपालको मात्र नभएर विश्वका लागि ठूलो चिन्ताको विषयवस्तु भएको छ । देशमा जनसंख्या वृद्धिदर उच्च रहेकाले यसको व्यवस्थापन एउटा गम्भीर चुनौती बनेको छ । यसबाट गरिबी, बेरोजगारी, अशिक्षाजस्ता समस्या थपिँदै गएका छन्, जसबाट प्रकृतिप्रदत्त वातावरणीय स्रोेतमाथि चाप पर्न गएको छ भने अर्कातिर बढ्दो जनसंख्याको आवश्यकता पूर्ति गर्न सामाजिक र भौतिक पूर्वाधार तयार गर्नुपर्ने, शिक्षा र औद्योगिक तथा सहरी विकास गर्नुपर्ने अधिक खाद्यान्न आपूर्ति गर्नुपर्ने र अन्य थुप्रै विकासका कार्यहरूमा अतिरिक्त लगानी गर्नुपर्ने स्थिति एकातिर छ भने अर्कातिर भोक, रोग, गरिबी र अशिक्षा विरुद्धमा जीवनस्तर सुधार गर्ने हाम्रा परिकल्पनाहरू साकार हुन नसक्नुमा जनसंख्या वृद्धिले प्रत्यक्ष असर परेको कुरालाई कसैले पनि नकार्न सक्दैन ।

Source : http://np.karobardaily.com/2016/07/92193/73-03-27.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s