खाद्यान्न उत्पादन गरी पृथ्वीलाई जोगाऔं

Thursday, 16 October 2014

विश्वनाथ खरेल
खाद्यान्न पहिलो आवश्यकता हो भन्ने विषयलाई लिएर सर्वप्रथम सन् १९८१ को अक्टोवर १६ तारिखलाई नेपाल लगायत १८० राष्ट्रहरुले विश्व खाद्य दिवसको रुपमा शुरुआत गरे । नेपालले भने उतm संगठनको सदस्यता सन् १९५१ देखि हासिल गरेको थियो । खाद्य तथा कृषि संगठनले विश्वमा हालसम्म ३३ वटा विश्व खाद्य दिवस मनाइसकेको छ । यसै पुनीत अवसरको दिनलाई सम्झना गरी प्रत्येक साल खाद्य तथा कृषि संगठनले समयानुकूल विषय छनोट गरी घुमघामसाथ मनाउंदै आएको छ ।

यसै परिप्रेक्ष्यमा सन् २०१४ अक्टोवर १६ मूल विषयको रुपमा ू ँब्ःक्ष्ीथ् ँब्च्ःक्ष्ल्न्स् ँभ्भ्म्क्ष्ल्न् त्ज्भ् ध्इच्ीम्, ऋब्च्क्ष्ल्न् ँइच् त्ज्भ् भ्ब्च्त्ज्ू छनोेट भएको छ । यसलाई नेपालीमा परिमार्जित तथा परिष्कृत गरी “पारिवारिक खेती ः सबैलाई खुवाऔं, पृथ्वीलाई जोगाऔं ।” भन्ने नारा निर्धारण गरेको छ । यसर्थ यस वर्षको नारा पनि विगत वर्षको सम्पूर्ण आँकडालाई अवलोकन गरी तय गरिएको छ । कृषिको विकासको लागि पारिवारिक खेती अपरिहार्य रहेको छ ।

कुनै पनि देशमा जबसम्म कृषि पारिवारिक खेतीको विस्तार हुन सक्दैन तबसम्म त्यस देशको कृषि विकासको भाग्य रेखा कोरिन नसक्ने कुरा निर्विवाद रहेको छ । विश्वमा पाँच सय सत्तरी मिलियन खेतहरु विद्यमान छन् । जसमध्ये पाँच सय मिलियन परिवारको स्वामित्वमा रहेको छ । अर्कोतिर हेर्ने हो भने तिनीहरुमा कम से कम ५६ प्रतिशत कृषि उत्पादनको लागि जिम्मेवार रहेका छन् । त्यस्तै गरी यो पृथ्वीको कुल खेतहरुमा कार्य गर्नेहरुमा अधिकांश पारिवारिक किसानहरु नै पर्दछन् । जस अन्तर्गत सबैभन्दा बढी एशियामा ८५ प्रतिशत, उत्तर तथा मध्य अमेरिकामा ८३ प्रतिशत, युरोपमा ६८ प्रतिशत, अफ्रिकामा ६२ प्रतिशत र दक्षिण अमेरिकामा १८ प्रतिशत रहेका छन् ।

अन्त्यमा भन्नुपर्दा एफएओको एक प्रतिवेदन अनुसार ३ दशमलव ५ अर्ब भन्दा बढी मानिसहरु दैनिक २० प्रतिशत क्यालोरीको लागि चामलमा भर पर्दछन् भने त्यस्तै गरी एक अर्बभन्दा बढी मानिसहरुको जीविकोपार्जनको लागि धान उत्पादनमा निर्भर रहेका छन् । त्यसै गरी पारिवारिक खेती विशेष गरी एसियामा धान उत्पादनको प्रमुख स्रोत हो । पारिवारीक खेती एउटा महत्वपूर्ण ¬सामाजिक आर्थिक, वातावरणीय र सांस्कृतिक भूमिका छ । किन पारिवारिक खेती महत्वपूर्ण छ ? परिवार र सानो मात्रा खेती प्रेमबीच विश्व खाद्य सुरक्षा सम्बन्धित हुन्छ । सन्तुलित आहार गर्न योगदान र संसारको कृषि¬जैविक विविधता र प्राकृतिक स्रोत दिगो उपयोग रक्षा गर्दा पारिवारिक खेती, परम्परागत खाद्य उत्पादनहरु पाउँछ ।

परिवार खेती विशेष गरी सामाजिक सुरक्षा र समुदायको हितको उद्देश्य विशिष्ट नीतिहरु संग संयुक्त स्थानीय अर्थतन्त्रले बढावा मौका प्रतिनिधित्व गर्दछ । पारिवारीक खेती सबै परिवार आधारित कृषि गतिविधिहरु समावेश, र यो ग्रामीण विकासको धेरै क्षेत्रहरु गाँसिएको छ । परिवार खेती व्यवस्थित र संचालित एक परिवारलाई र महिला र पुरुष दुवै सहित, परिवार श्रम मा मुख्यतया निर्भर छ जो कृषि, वन, माछा पालन र जलीयकृषि उत्पादन आयोजना गर्ने माध्यम हो ।

कृषि विकासको लागि पारिवारिक खेतीको खाँचो पर्ने हुन्छ । कृषि विकास र पारिवारिक खेती एक अर्काका परिपूरक हुन । कृषि विकास गर्नको लागि आवश्यक पर्ने अनुसन्धान, प्रविधि, औजार तथा पूर्वाधार विकासमा वेवास्ता गर्नु हुन्न । यो हुनुको मुख्य कारण हो विभिन्न विकसित देशहरुले कृषिमा लगानी गर्दै आएकोमा हाल आएर ४३ प्रतिशत लगानी कटौती गरेको देखिन्छ । यहि कारणले गर्दा नै हाल आएर खाद्यान्न वस्तुको मूल्यमा बृद्धि भयो ।

वर्तमान विश्व अर्थ व्यवस्थामा मासु र दुग्ध उत्पादनको उपभोगमा भएको मागको बृद्धि सँगसँगै पशु आहाराको माग बढ्दो रुपमा छ । विगत ३० वर्षमा औपचारिक विकास सहायताअन्र्तगत विकसित र विकासशील देशहरुले कृषि क्षेत्रमा गरेको उपेक्षा र अत्यन्त न्यून लगानी आजको खाद्य संकटको मूल कारण हो  भन्ने ठहर खाद्य तथा कृषि संगठनको छ । विश्वमा प्रति वर्ष करिब ८ करोडका दरले जनसंख्या बृद्धि भएको छ । यसको साथ साथै विश्व तापक्रममा बृद्धि र जलवायु परिवर्तनका कारणले गर्दा पनि खाद्य वस्तुको उत्पादन तथा उपलब्धतामा कमी हुनुे गर्दा खाद्य वस्तुको मूल्य अनिश्चित हुनु अर्को मुख्य कारण यो पनि हो ।

विश्वका धेरै मुलुकहरुले कृषि उत्पादनलाई भन्दा  विलासिताका सामानलाई प्रथम प्राथमिकता दिएको कारणले गर्दा खाद्य वस्तुहरुको उत्पादनमा कमी नै आयो । जसले गर्दा उत्पादन र बजारीकरण बीच तालमेल मिल्न सकेन । जसले गर्दा उपभोक्ताले चाहे अनुसारको खाद्यन्न प्राप्त गर्न सक्दैनन् । अतः खाद्यवस्तु तथा इन्धनको गत वर्षमा भएको उच्च मूल्यबृद्धिले विकासोन्मुख राष्ट्रका खासगरी ग्रामीण क्षेत्रहरुको अवस्था दयनीय बनाएको छ । यसले गर्दा खाद्य संकटलाई निराकरण गर्नुको साथसाथै ग्रामीण भेगका जनताले सजिलैसँग रोजगारीको अवसर प्राप्त गर्न सक्छन् ।

यसले गर्दा सरोकारवाला व्यक्ति वा निकायहरुलाई निर्णय गर्ने क्षमता अभिवृद्धि गर्न, अस्थिरता न्यूनीकरण गर्न, राष्ट्रिय वा क्षेत्रीय खाद्य सुरक्षा कायम गर्न, आपतकालिन अवस्थाको लागि खाद्य भण्डारण गर्न र खाद्य संकटको अवस्थामा खाद्यान्नमा असुरक्षित समूहलाई खाद्य सुरक्षामा सुनिश्चित गर्न सहयोग गर्छ । विश्वमा बढ्दो जनसंख्यको कारणले गर्दा एकातिर खाद्यान्न आवश्यकताको माग दिनहूँ बढ्दै गएको छ भने अर्कोतिर कृषि भूमिको विविध कारणले गर्दा उत्पादनमा ह्रासको  कारणले गर्दा खाद्यन्न घट्दो रुपमा रहेको देखिन्छ । अतः विकसित तथा बिकासोन्मुख राष्ट्रहरुले जतिसक्दो रुपमा खाद्यान्नको भण्डारलाई भरिपूर्ण गर्न सक्ने कुरामा कसैको पनि दुईमत नहोला ।

Source :- See more at: http://commanderpost.com/index.php?option=newsDetail&newsId=16770&catId=9#sthash.8BNs5xNs.dpuf

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s