जनगणनामा तेस्रो तथा समलिङ्गीको सङ्ख्या

जनगणनामा तेस्रो तथा समलिङ्गीको सङ्ख्या उल्लेख नभएकोप्रति आपत्ति

Tuesday, 27 November 2012  नागरिक

ललतपुर, मङ्सिर १२- राष्ट्रिय जनगणनाको अन्तिम तथ्याङ्कमा समलिङ्गी तथा तेस्रोलिङ्गीको सङ्ख्या उल्लेख नभएकोमा नीलहिरा समाजले आपत्ति जनाएको छ। समाजका कार्यकारी निर्देशक सुनिलबाबु पन्तले आज विज्ञप्ति प्रकाशन गरी जनगणनामा समलिङ्गी तेस्रोलिङ्गीको सङ्ख्या उल्लेख नहुनु दुःखद भएको उल्लेख गरे।
पहिचान पाउन निरन्तर १२ वर्षदेखि सङ्घर्ष गर्दै आएको समलिङ्गी तेस्रोलिङ्गीलाई जनगणनाको अन्तिम तथ्याङ्कमा समावेश नगरेर सरकारले पिडा दिएको नीलहिरा समाजले उल्लेख गरेको छ।
समाजले दस/दस वर्षमा हुने जनगणनामा समलिङ्गी तेस्रोलिङ्गी समुदायलाई समावेश नगरेर राज्यले पहिचान पाउने सङ्घर्ष ओझेलमा पार्न खोजेको जनाएको छ। यसरी नेपाली नागरिक भएको पहिचानसहितको नागरिकता नदिन, जनगणनामा सङ्ख्या नै उल्लेख नगर्ने जस्ता काम राज्यबाट भइरहे चुप लागेर नबस्ने नीलहिरा समाजले चेतावनी दिएको छ।
समाजको तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा समलिङ्गी तथा तेस्रोलिङ्गीको सङ्ख्या चार लाख छ। रासस

जनसंख्या बढ्ने क्रम आधा घट्यो

ज्ञान न्यौपाने, काठमाडौं, मंसिर १२ – चार दशकसम्म दुई प्रतिशत हाराहारी रहेको जनसंख्या वृद्धिदर आधा घटेको छ। मानिसको दैनिक जीवनमा व्यस्तता आउँदा जन्मदर घट्दै गएको र जनसंख्या वृद्धिदरमा कमी आएको जनसंख्याविदले बताएका छन्।सरकारले अहिलेसम्म जन्मदर रोक्नका लागि गर्दै आएको खर्च घटाई उत्पादित जनसंख्यालाई गुणात्मक बनाउन खर्च गर्नुपर्नेमा उनीहरूको जोड छ।

२०२८ सालमा २.०५, ०३८ मा प्रतिशत २.६२, ०४८ मा २.०८ प्रतिशत र ०५८ मा २.२५ प्रतिशत रहेको वृद्धिदर ०६८ मा १.३५ छ। तथ्यांक विभागले सोमबार ‘जनगणना २०६८’ को अन्तिम नतिजा सार्वजनिक गर्दै वृद्धिदरमा यस्तो परिवर्तन आएको जनाएको हो।

विभागका अनुसार नेपालको जनसंख्या दुई करोड ६४ लाख ९४ हजार पाँच सय चार पुगेको छ। वार्षिक वृद्धिदर घट्दै गए पनि अघिल्लो जनगणनाको तुलनामा ३४ लाख बढी जनसंख्या अहिलेकोमा देखिएको छ।

जनसंख्या वृद्धिदरको यो रूपले देशमा प्रगति हुनसक्ने अवस्था सिर्जना गर्ने जनसंख्याविद भीम सुवेदी बताउँछन्। ‘यस्तो अवस्थामा देशले जनसंख्या रोक्ने क्षेत्रमा भन्दा उत्पादित जनसंख्यालाई कसरी व्यवस्थित गर्ने भन्नेबारे ध्यान दिनुपर्छ,’ परिमाणात्मक क्षेत्रमा भन्दा गुणात्मक क्षेत्रमा लगानी गर्नुपर्ने बताउँदै उनी भन्छन्, ‘परिवार नियोजन जस्ता क्षेत्रमा गरेको लगानी बिस्तारै कम गर्दै जन्मेका मानिसको शिक्षा, रोजगारीजस्ता क्षेत्रमा बढाउनुपर्छ।’

जनसंख्याविद पदम खतिवडाका अनुसार जनसंख्या संक्रमणको तेस्रो स्थानमा नेपाल पुग्न थालेको तथ्यांक छ। यो अवस्थामा मृत्युदर छिटो घट्ने र जन्मदर पनि विस्तारै घट्ने उनले बताए। ‘पहिलो र दोस्रो स्थानले जनसंख्या बढाउने गर्छ, तर तेस्रोले जन्मदर घटाउने र मृत्युदर छिटो घटाउने हुँदा हामी यस अवस्थामा पुग्न सक्ने अवस्थामा छौं,’ उनी भन्छन्, ‘जस्तो अहिले सामान्य रूपमा ३ करोड जनसंख्या पुग्ला भन्ने थियो, तर नतिजा त्यस्तो रहेन। यसकारण अनुमान गरेभन्दा कम देखिनुले जनसंख्या भविष्यमा पनि तीव्र वृद्धि हुँदैन भन्न सकिन्छ।’

चौथो अवस्थामा जनसंख्या सन्तुलन अवस्थामा पुग्ने, पाँचौँमा अत्यधिक जन्मदर र मृत्युदर घट्ने, त्यसपछि घटेको जनसंख्यामा उतारचढाव रहिरहने खतिवडा बताउँछन्। पाँचौं अवस्था युरोप, अमेरिकामा देख्न सकिने उनी बताउँछन्।

विगत अवस्थामा रहेको वार्षिक जनसंख्या वृद्धिदरले संख्यात्मक रूपमा जनसंख्या बढे पनि तीव्र भने नहुने खतिवडाको अनुभव छ। दस वर्षअघिको साक्षरताभन्दा यसपालि साक्षरता प्रतिशतमा पनि वृद्धि भएको तथ्यांक छ। करिब ५४ प्रतिशत रहेकामा यसपटक ६५.९ पुगेको जनगणनाले देखाएको छ। जसमा पुरुषको साक्षरता दर ७५.१ र महिलाको ५७.४ भने ०५८ सालमा पुरुष र महिलाको क्रमशः ६५.५ र ४२.८ छ।

बृहत उमेर समूह अनुसार कुल जनसंख्याको ५६.९६ प्रतिशत १५ देखि ५९ वर्षका मानिस अघिल्लो जनगणनामा भन्दा २.८१ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ। हाल १४ वा सोभन्दा कम उमेरका र ६० वर्ष वा सोभन्दा माथिकाको जनसंख्या क्रमशः ४३.९१ र ८.१३ प्रतिशत छ। ६० वर्ष वा सोभन्दा माथिको जनसंख्या अहिले २ लाख १६ हजार एक सय ७० जना छ।

जनगणनाले देखाएजसरी बर्सेनि वृद्धवृद्धाको जनसंख्या बढ्दो क्रममा रहेको जनसंख्याविद खतिवडा बताउँछन्। ‘जन्मदर घट्दैछ भने तीनै बालबालिका ठूला हुने स्थिति पनि सिर्जन भइरहेको छ,’ उनी भन्छन्, ‘जन्मदर घट्दै जाँदा ५-९ वर्ष उमेरका बालबालिकाको जनसंख्या बढ्दै जान्छ तर सुरुको समूह वा ०-४ वर्ष समूहको संख्या घट्दै जान्छ।’

जन्मदर क्रमशः घट्दै जानुले जनसंख्या सन्तुलन हुन लागेको खतिवडा विश्वास गर्छन्। ‘सन्तुलनताले जेष्ठ नागरिकको संख्या बढ्दैछ,’ उनी भन्छन्, ‘जेष्ठ नागरिकले युवा पुस्तालाई अनुभव साट्न पाए। जसले देश विकासमा सहयोग गर्ने हातहरू बढिरहेको देखाउँछ।’
‘पुरुषको तुलनामा महिलाको साक्षरतादर वृद्धिमा कमी भएको हेर्दा महिलाले धेरै प्रगति गरेको देखिन्छ,’ जनसंख्याविद सुवेदी बताउँछन्, ‘यसले पनि देशको साक्षरता, महिलालाई हेरिने विचारमा परिवर्तन आएको मान्न सकिन्छ।’ महिला घरमूली हुने स्थितिलाई पनि साक्षरताले सहयोग गरिरहेको बुझिने उनी बताउँछन्।


केन्द्रीय तथ्यांक विभागद्धारा सार्वजनिक गरिएको तथ्याङकमा कुल जनसंख्याको ४८.५० प्रतिशत पुरुष र ५१.५० प्रतिशत महिलाको जनसंख्या आएको हो। जसअनुसार लैंगिक अनुपात अर्थात प्रति १०० महिलामा ९४.१६ पुरुष रहेको जुन दशवर्षपहिले ९९.८० रहेको थियो। तथ्याङकले १९ लाख २१ हजार चार सय ९४ जना विदेशमा बसोबास गरिरहेका देखाएको छ। जो विदेशमा रोजगारी तथा घुमघामका कारण रहेका छन्। यो दश वर्षअघि मात्र सात लाख ६२ हजार एक सय ८१ रहेको थियो। यसलाई कुल जनसंख्यामा समावेश नगरिएको तथ्याङक विभागलेनाएको छ।

सहर तिर बढी जनसंख्या आकर्षित रहेको पनि जनगणनाबाट देखिएको छ। विषेशगरि काठमाडौं र तराइका सहरी क्षेत्रमा जनघनत्व पनि बढी रहेको छ। तथ्याङकअनुसार सहरी क्षेत्रमा गाउँमा भन्दा उच्च जनघनत्व देखिएको जसअनुसार सहरमा १३ सय ८१ जना र ग्रामिण क्षेत्रमा एक सय ५३ जना प्रति वर्ग किलोमिटर रहेको पाइएको छ। देशको प्रतिवर्ग किलोमिटर एक सय ५७ जना रहेकामा दश वर्षपछि एक सय ८० जनामा झरेको पाइयो। जिल्लागत हिसाबमा हेर्दा काठमाडौंमा सबैभन्दा बढी जनघनत्व (४४१६ जना प्रति वर्ग किलोमिटर) र मनाङमा सबैभन्दा कम (३ जना प्रति वर्ग किलोमिटर) रहेको देखिन्छ।
त्यसैगरि काठमाडौं जिल्लामा सबैभन्दा बढी जनसंख्या १७ लाख ४४ हजार दुइ सय ४० र सबैभन्दा कम सबैभन्दा कम जनसंख्या छ हजार पाँच सय ३८ रहेको छ। काठमाडौं र मनाङमा वार्षिक जनसंख्या बृद्धिदर क्रमश ४.७८ प्रतिशत र -३.८३ प्रतिशत देखिएको छ। भगौलिक क्षेत्रअनुसार तराइमा कुल जनसंख्याको ५०.२७, पहाडमा ४३.०१ र हिमालमा ६.७३ प्रतिशत रहेको छ, जुन दश वर्षअघि क्रमश ४८.४०, ४४.३० र ७.३० प्रतिशत रहेको थियो।

यसैगरी जनसंख्या बढेमा आउँदो ५२ वर्षमा नेपालको जनसंख्या दोब्बर पुग्ने विभागको ठहर्‍याइ रहेको छ। तर जनसंख्या विदहरूभने अबको ५२ वर्षमा यस्तो बृद्धि कायम नहुने बताउँछन्। जनसंख्या विदहरू संख्यात्मरुपमा वृद्धि भएको जनसंख्याबाट धेरै डराउँनुनपर्ने बताउछन्।

‘३० देखि ४० वर्षमा दोब्बर हुने भनेको भए डराउँनुपर्ने स्थिती थियो,’ जनसंख्याविद सुवेदी भन्छन्, ‘तर संख्यात्मक रुपमा बृद्धि भएपनि जनसंख्याले तीब्र रुप लिदैन।’ जन्मदर घट्दै गरेको अवस्था र मृत्युदर पनि केही कम भइरहेको अवस्थामा यस्तो हुने उनी बताउँछन्।
यस जनसंख्याले परिवार सदस्यसंख्या घटेको र परिवार संख्या बढेको देखाएको छ। जसअनुसार प्रति परिवार औसत ४.८८ जना सदस्य रहेका छन् भने ०५८ मा ५.४४ प्रतिशत रहेको थियो। परिवारको आकार रौतहट जिल्लामा बढी (६.४४) र सबैभन्दा कम कास्कीमा (३.९२) रहेको छ। परिवार संख्यामा २२ प्रतिशतले बृद्धि भइ अहिले ५४ लाख, २७ हजार तीन सय दुइ पुगेको तथ्याङले बताएको छ।

परिवार सदस्यसंख्या घट्नु र परिवार संख्या बढ्नुमा क्रमश जन्मदर घटनु र एकल परिवारको संख्यामा बृद्धि तथा संयुक्त परिवारको चलन कम हुदै गएको जनसंख्याविद बताउँछन्।

नतिजाअनुसार हिन्दुको जनसंख्यामा ०.५ प्रतिशतले बृद्धि हुदै अहिलेको जनसंख्यामा ८१.३ प्रतिशतमा पुगेको छ। बुद्धिष्ट कुल जनसंख्याको ९ प्रतिशत मात्रै रहेका छन्। इस्लाम, किरात, क्रिश्चियन र प्रकृति धर्म मान्नेहरू क्रमश ४.४, ३.०, १.४ र ०.४ रहेको छ।
कुल ५४ लाख २३ हजार दुइ सय २७ परिवारमध्ये ८५.२६ प्रतिशत परिवारहरू आफ्नै स्वामित्वको घरमा बस्ने गरेका छन्। १२.८१ परिवारहरू भाडाको घरमा बस्ने गरेका छन्। दश वर्षअघि आफ्नै घर र भाडामा बस्ने क्रमश ८८.३ र ८.९ प्रतिशत परिवारहरू थिए। शहरी क्षेत्रमा ४०.२२ प्रतिशत परिवारहरू भाडाको घरमा बसोबास गरेको देखिएको छ।
विभागले गत वर्ष असोज १० गते सार्वजनिक गरेको ‘जनगणना २०६८’ को प्रारम्भिक रिपोटमा कुल जनसंख्या अहिलेको भन्दा एक लाख २६ हजार बढी रहेको थियो। ‘हामीले प्रारम्भिक रिपोर्टमा अहिलेको भन्दा बढी निकालेका थियौं,’ विभागका महानिर्देशक उत्तमनारायण मल्ले भने, ‘अघिल्लो सिधै लगत फारमबाट गनेर तयार पारिएको थियो भने अहिले कम्प्युटर प्रोसेसिङबाट नतिजा निकालिएको छ।’ प्रत्येक जनगणनामा हुने यस्ता खाले घटबढले केही नहुने बताउँदै अहिलेको रिपोर्ट नै आधिकारिक हुने उनले बताए। रिपोर्ट प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईले सार्वजनिक गरेका थिए।

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s