कृषि कर्ममा खर्बुजाको बढ्दो माग

‘देशको तराई क्षेत्रदेखि लिएर मुलुकका विभिन्न सहरी क्षेत्रहरूमा खर्बुजाको माग दिनप्रति दिन बढ्दो रूपमा एकातिर छ भने अर्कोतिर त्यसैगरी, देशको एक मात्र राजधानी काठमाडौं बढ्दो गर्मीसँगै दैनिक ९० मेट्रिक टनभन्दा बढी भारतीय खर्बुजा भित्रिने गरेको तथ्यांकले देखाएको छ’

 नेपाल कृषि प्रधान देश हुनुको साथसाथै ६५.७ प्रतिशत जनता यसमा निर्भर रहेका छन् । देशको अर्थतन्त्र कृषिमा आधारित छ । देशको प्रमुख औद्योगिक उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको भूमिका महत्वपूर्ण छ । देशको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदान करिब ३३ प्रतिशतको हाराहारीमा रहेको छ ।

आर्थिक समृद्धिका लागि कृषि क्षेत्रको विकास अनिवार्य भएकोले लगानी मार्फत कृषिमा आधुनिकीकरण तथा बजार प्रवद्र्धनमा सहयोग पुर्याउन खोजिएको हो । राष्ट्रिय आयको ३८ प्रतिशत भन्दा बढी योगदान कृषिक्षेत्रबाट नै प्राप्त हुन्छ । वैदेशिक व्यापारको निकासी योग्य वस्तुहरूमा अधिकांश कृषिसँग नै सम्बन्धित छ । प्रथम पञ्च वर्षीय योजनाकालदेखि सातौँ पञ्चवर्षीय योजनाकालसम्म कृषिलाई प्रथम प्राथमिकता दिँदै आएको कुरा स्पष्ट छ । यसरी कृषि विकासको लागि ठूलो धनराशी खर्च भएता पनि उल्लेखनीय प्रगति हुन सकेको छैन ।

जबसम्म कृषिको चौतर्फी विकास हुन सक्दैन तबसम्म देशको चौर्तफी विकास हुन सक्दैन् । कृषिको विकास नभएसम्म प्रशस्त खाद्यान्न उत्पादन हुन सक्दैन । हाम्रो देशमा बढ्दो जनसंख्याको कारणले गर्दा प्रतिव्यक्ति खाद्यान्न उत्पादकत्वमा वृद्धि गर्नुपर्ने आजको समयको माग हो । विश्वव्यापीकरणले गर्दा सम्पूर्ण आर्थिक क्षेत्रमा आमूल परिवर्तन आएको यस शताब्दीमा कृषि क्षेत्रलाई पनि यस्तो परिवर्तनले उल्लेखनीय रूपमा प्रभाव पारेको छ ।

बालीनाली, तरकारी, फलफूल र पशुपंक्षीको किसिम, खेतीपाती गर्ने तौरतरिकादेखि लिएर मानिसको स्वाद, चाहना र आकांक्षासमेतमा ठूलो परिवर्तन आएको छ । यस्ता परिवर्तनले हाम्रा सामु ठूलो चुनौती र अवसरहरू देखिएका छन् । मुलुकमा यातायात क्षेत्र क्रान्तिकारी विकास, भौगोलिक परिवेशले उपलब्ध गराएको हावापानीको अवसर र आधुनिक प्रविधिहरूको सदुपयोगबाट दिगो आर्थिक वृद्धि तथा खाद्य सुनिश्चित गर्न सकिने सम्भावना छ ।

विश्वमा चर्किदो खाद्य संकटले गर्दा धन कमाउन सबैभन्दा सम्भावना भएको क्षेत्र कृषि हो । यसमा पनि फलफूल खेतीको सम्भावना नेपालमा धेरै देखिएको छ । यसमा मुलुकको भू–बनोटलाई अवलोकन गर्ने हो भने पनि अधिकांश भाग पहाडै पहाडले भरिएको छ । यसले गर्दा ती डाँडाकाँडामा फलफूल खेती गर्न सकिएको खण्डमा ठूलो धनराशी भुक्तानी छिमेकी मुलुकहरू भारत र चीनलाई दिनुपर्ने थिएन ।

हाम्रो देशमा उत्पादित फलफूलबाट नै देशको माग बमोजिमको फलफूल आपूर्ति गर्न सकिने थियो । यी फलफूलमध्ये खर्बुजा पनि एक किसिमको महत्वपूर्ण रूपको फलफूल हो । देशको तराई क्षेत्रदेखि लिएर मुलुकका विभिन्न सहरी क्षेत्रहरूमा खर्बुजाको माग दिनप्रतिदिन बढ्दो रूपमा एकातिर छ भने अर्कोतिर त्यसै गरी देशको एक मात्र राजधानी काठमाडौं बढ्दो गर्मीसँगै दैनिक ९० मेट्रिक टनभन्दा बढी भारतीय खर्बुजा भित्रिने गरेको तथ्यांकले देखाएको छ ।

मुलुकमा मौसम परिवर्तनसँगै बजारमा खर्बुजाको माग अत्यधिक भए पनि हाल नेपाली उत्पादन भने न्यून रहेको सम्बन्धित क्षेत्रले दाबी गरेको छ । यो एक किसिमको गर्मीका लागि उपयुक्त मानिने फलफूल हो । यो हाल कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजारमा दैनिक ४० देखि ५० मेट्रिक टन भित्रिने गरेको अनुमान गरिएको छ ।

त्यस्तै, बल्खुमा दैनिक ३० देखि ४० मेट्रिक टन भारतीय खर्बुजा भित्रिने गरेको नेपाल फलफूल व्यवसायी संघ बल्खुले जनाएको छ । हाम्रो मुलुकको कुरा गर्ने हो भने विशेष गरेर तराईका जिल्लाहरूमा जनकपुर, झापा, वीरगञ्ज, महोत्तरीलगायतका जिल्लाबाट सिजनअनुसार खर्बुजा उपत्यकामा भित्रिने गरे पनि त्यसले वार्षिक १५ देखि २० दिनको मात्र बजारको माग आपूर्ति गर्न सम्बन्धित क्षेत्रको भनाइ रहेको पाइन्छ ।

देशको विभिन्न जिल्लाबाट आयात गरिने खर्बुजाले उपभोक्ताको मागअनुसार आपूर्ति गर्न नसकिने कारण वर्षैभरि भारतबाट आयात गर्नुपर्ने बाध्यता टड्कारो रूपमा देखा परेको छ । नेपालको सबैभन्दा ठूलो मानिने कालिमाटी तरकारी तथा फलफूल थोक बजार, बल्खु फलफूल थोक बजार र बालाजुलगायतका बजारमा खर्बुजा प्रतिकिलो २५ देखि ३० रूपैयाँ थोक मूल्यमा कारोबार भइरहेको व्यवसायीले बताएका छन् ।

त्यस्तै, गरी भारतीय बजारमा भने प्रतिकिलो सातदेखि आठ रूपैयाँमा आयात गरेर ल्याउने भए पनि जिविस, गाविसलगायत विभिन्न क्लब र समूहले अनियमितरूपमा बाटो कर असुल्ने गरेको हुनाले राजधानी ल्याएर दोब्बर मूल्यमा बिक्री गर्नुपरेको सम्बन्धित क्षेत्रको भनाइ रहेको पाइन्छ । यो एक ट्रिपमा खर्बुजामा १५ देखि १८ मेट्रिक टन मात्र आयात गर्न सकिन्छ तर भारतदेखि नेपाली बजारसम्म सामान ल्याइपुर्याउँदा बाटोमा कर मात्र पाँच हजारदेखि १५ हजारसम्म कर तिर्नुपर्छ ।

यसको लागि राज्यले जुन ठाउँबाट उत्पादित वस्तु आयात गर्यो सोही ठाउँमा मात्र कर तिरे पुग्ने कानुनी प्रावधान भए पनि कृषक तथा सम्बन्धीत व्यवसायीहरूलाई निकै नै राहत हुने थियो । यसलाई कृषि विकास गर्ने कृषि मन्त्रालयले प्रभावकारी अनुगमन गर्न नसक्दा कृषक एवं उपभोक्ताहरू दुवै मारमा पर्दै आएका छन् । समग्रमा भन्नुपर्दा हाम्रो देशमा विभिन्न किसिमका फलफूलहरूको खेती हुन्छ । यसमध्ये खर्बुजा तथा तर्बुजा फलफूल गर्मीको लागि उपयुक्त फल हो ।

देशका विभिन्न भागहरूमा गर्मी समयमा यसको माग बढी रहेको हुन्छ । यसले केही हदमा भए पनि गर्मी हटाउने गर्दछ । यसको प्रयोग दिनहुँ बढ्दो रूपमा भएको पाइन्छ । यसले गर्दा यसको मूल्यमा पनि वृद्धि भएको छ । यसकारणले गर्दा मुलुकको विभिन्न सहरी क्षेत्रमा यसको माग दिनहुँ बढ्दै गएको छ ।

यसको खेती प्रायः गरी तराईका बिस जिल्लालगायत पहाडी भेगमा पनि आयआर्जनको रूपमा खेती गरिएको पाइन्छ । मुलुकका सानास्तरका कृषकहरूको लागि थोरै पुँजीमा यसको खेती गर्न सकिन्छ । विशेष रूपमा राजधानी काठमाडौँमा मात्रै १ सय ५० मेट्रिक टनको माग रहेको अनुमान गरिएको छ ।

यसमा १०० मेट्रिक टन भारतीय बजार र छ भने स्वदेशमा उत्पादन ५० मेट्रिक टन खर्बुजा हुने सम्बन्धित क्षेत्रको दाबी रहेको पाइन्छ । खर्बुजा उत्पादनका साधनहरू जस्तै भूमि, श्रम, पुँजी र प्रबन्धलाई उचित प्रयोगद्वारा धेरैभन्दा धेरै उत्पादन कसरी गर्ने र यस व्यवसायबाट धेरैभन्दा धेरै मुनाफा कसरी कमाउने भन्ने कुरा व्यावसायिक कृषकलाई सिकाउनुपर्छ ।

कृषि उत्पादन अर्थशास्त्र एउटा यस्तो व्यावहारिक ज्ञान हो जसले कृषि व्यवसायमा उत्पादनका साधनहरूलाई आपसमा कुन स्तरमा मिलाउने अथवा साधनहरूलाई कुन अनुपातमा राख्ने भन्ने कुरा थाहा पाउनुपर्छ । जसले गर्दा प्रतिइकाई उत्पादन वृद्धि गर्न सकिन्छ । जसले गर्दा आयआर्जन वृद्धि गरी कृषकहरूको जीवनस्तर उकास्न मद्दत पुर्याउने हुन्छ ।

यसर्थ, कृषि विकास गर्ने निकायको रूपमा रहेको सरकारको कृषि विकास मन्त्रालयले वेलैमा मुलुकको खर्बुजाको मागलाई आपूर्ति गर्न सकिने खालको यसको खेती विस्तार गर्नुपर्ने आजको टड्कारो आवश्यकता एकातिर छ भने अर्कोतिर छिमेकी मुलुकहरूबाट आयात गर्ने खर्बुजालाई प्रतिस्थापन गरी स्वदेशी खर्बुजाको उत्पादनमा जोड दिनुपर्ने सम्बन्धित क्षेत्रको भनाइ पाइन्छ ।

यसबाट नै देशको ठूलो धनराशी विदेशलाई भुक्तानी गर्नुपर्ने हुन्थ्यो । तर यसलाई रोकी स्वदेशमा नै स–सानास्तरका किसानहरूबाट यस्ता किसिमको खर्बुजा खेतीको क्षेत्रफल बढाउन सकेको खण्डमा यसको उत्पादनमा विस्तार गर्न सके रोजगारीको साथसाथै प्रतिव्यक्ति आयसमेत वृद्धि हुने कुराको कसैको पनि दुईमत नहोला ।

Source : http://www.souryadaily.com/2018/06/186874.html

Advertisements

आँपकोे बढ्दो माग घट्दो उत्पादन

विश्वनाथ खरेल
मुलुकको राष्ट्रिय आयतथा रोजगारीमा कृषि क्षेत्रले उल्लेखनीय स्थानओगटेको छ । देशको ६५ दशमलव छ प्रतिशत जनताको कृषि नै प्रमुख जीविकोपार्जन तथा आयआर्जन गर्ने मुख्य स्रोत हो । देशको कुल गार्हस्थ्यमध्ये कृषि क्षेत्रको ३२दशमलव सात प्रतिशत योगदान रहेको छ । हिमाल, पहाड र तराईको संरचनावाट बनेको नेपालको विविधतापूर्ण भौगोलिक बनोटले गर्दा यहाँ विविधतायुक्त बाली, बागवानी, पशुपालन तथा वन खेती प्रणाली विशेषताको रुपमा रही आएको पाइन्छ । हावापानीको दृष्टिकोणले गर्दा यहाँं विभिन्न किसिमका फलफूलहरु उत्पादन भइरहेका छन् । कुल खेती गरिएको भू–भागमध्ये तीन दशमलव ३४ प्रतिशत भागफलफूल खेतीले ढाकेको छ । आव २०७१/०७२को तथ्यांकअनुसार एक लाख १० हजार आठ सय दुई हेक्टरमा भइरहेको फलफूल खेतीबाट नौ लाख ९१हजार नौ सय ७८ मेट्रिक टन फलफूल उत्पादन भएको छ जसको उत्पादकत्व आठ दशमलव ९५ मेट्रिक/हेक्टर रहेको थियो । आव २०७०/०७१ को तुलनामा आव २०७१/०७२ मा क्षेत्रफल, उत्पादन र उत्पादकत्वमा क्रमशः शून्य दशमलव १७ प्रतिशत एक दशमलव २७ प्रतिशत र एक दशमलव १० प्रतिशतले वृद्धि भएको थियो भने आव २०७२/०७३ को तुलनामा आव २०७३/०७४ मा भने क्षेत्रफल एक लाख १५ हजार नौ, उत्पादन १० लाख २५ हजार दुई सय ८४ मेटिकटन फलफूल उत्पादन भएको थियो यसलाई प्रतिशतमा हेर्ने हो भने गतवर्षको भन्दा क्रमशः क्षेत्रफल, उत्पादन र उत्पादकत्वमा क्रमशः तीन दशमलव १५ प्रतिशत, तीन दशमलव ३० प्रतिशत र शून्य दशमलव १५ प्रतिशत वृद्धि भएको देखिन्छ । फलफूलमा आँप सबैभन्दा राम्रो फलफूल मानिन्छ । यसले शरीरको लागि आवश्यक तत्व प्रदान गर्दछ । विभिन्न फलफूलमा आ–आफ्नै किसिमको खाद्यतत्वहरु पाइने हुन्छ । यसमध्ये आँप पनि एक हो । देशको भौगोलिक विविधताले गर्दा ठाउँअनुसार विभिन्न जातका आँपहरु लगाउन सकिने अवस्था रहेको सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञहरुको भनाइ रहेको पाइन्छ । हाम्रा देशका किसानहरुलाई आँप लगाउन सिकाउने र सरकारी अनुदान दिने हो भने प्रत्येक वर्षको वैशाखदेखि कात्तिकसम्म आँप उत्पादन गर्न सक्ने भौगोलिक वातावरणले युक्त रहेको पाइन्छ । उदाहरणको लागि सुर्खेतको रामघाटको दशहरी आँप असोजमा खानयोग्य हुन्छ । त्यस्तैगरी फलफूललगायत उच्च मूल्यका कृषिउपजहरु विश्वमै तुलनात्मक रुपमा लाभ हुनेगरी उत्पादन गर्न सक्ने हो भने आन्तरिक र बाह्य बजार प्रशस्त पाउन सकिने सम्बन्धित क्षेत्रका विश्लेषकहरुले बताएका छन् ।
मुलुकमा आर्थिक वर्ष २०६७/०६८ सम्ममा नेपालमा ७९हजार एक सय ८४ हेक्टर जमिनमा आँप खेती भएको अनुमान थियो । त्यस्तैगरी आर्थिक वर्ष २०६८/०६९मा तीन दशमलव एक प्रतिशतले वृद्धि भई ८१ हजार छ सय २५ हेक्टरमा फलफूल खेती भएको कृषिविकास मन्त्रालयले जनाएको छ । त्यसैगरी उत्पादन भने आर्थिक वर्ष २०६७/०६८मा आठ लाख ३१ हजार पाँच सय ७६ मेट्रिक टन भएको अनुमान थियो भने आर्थिक वर्ष २०६८/०६९ मा भने छ दशमलव पाँच प्रतिशतले वृद्धि भई आठ लाख ८५ हजार पाँच सय २१ मेट्रिक टन पुग्ने अनुमान गरिएको थियो । त्यस्तैगरी उत्पादकत्व दरमा पनि दुई दशमलव ४३ प्रतिशतबाट तीन दशमलव तीन प्रतिशतले वृद्धि भएको अनुमान छ । आव २०७२/०७३ मा नेपालको कुल आँप क्षेत्रफल भने ५२ हजार आठ सय १५ हेक्टरमध्ये ३८ हजार तीन सय ८५ हेक्टरमा मात्र आँपको क्षेत्रफल रहेको छ । यसको उत्पादन दुई लाख ६६ हजार छ सय २८ मेट्रिक टन हुने अनुमान गरिएको छ । यसको उत्पादकत्व दर भने छ दशमलव ९५ मेट्रिक टन प्रतिहेक्टर रहेको छ । प्रतिवर्ष सयदेखि तीन सय हेक्टरमा आँप खेती विस्तार भइरहेको छ । नेपालको सिराहा, सप्तरी, धनुषा, महोत्तरीलगायत जिल्लामा आँपको बढी खेती हुने गरेको पाइन्छ । त्यसमध्ये पुरानो बोटबाट करिब दुई तिहाइ पुरानो बोटबाट करिब एक लाख २२ हजार मेट्रिक टन आँप उत्पादन भएको थियो । काठमाडौं उपत्यका, मनाङ, डोल्पा, मुगु, हुम्ला, जुम्ला, कालिकोट र बाजुरा गरी दस जिल्लाहरुमा आँपको व्यावसायिकरुपमा खेती गरिएको पाइँदैन । बाँकी ६५ जिल्लाहरुमा भने आँपको खेती हुने कृषिविकास मन्त्रालयको आँकडाले देखाएको पाइन्छ ।
मुलुकमा गत वर्षको तुलनामा यस वर्ष आँपको मूल्य वृद्धि भएको छ । आँपको बजारको माग दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ । तर उपभोक्ताको मागबमोजिमको आपूर्ति कम हुन गएको कारणले गर्दा नै मूल्य वृद्धि भएको सम्बन्धित क्षेत्रको भनाइ रहेको पाइन्छ । यसमा स्वदेशी आँपको आपूर्तिमा कमी भएको कारणले गर्दा छिमेकी मुलुकहरुबाट आउने आँपको मूल्य बढी हुने गरेको पाइन्छ । यसर्थ स्वदेशमा उत्पादन हुने आँप घट्न थालेपछि भारतीय आँप बजारमा आउन थालेकोले मूल्य वृद्धि भएको हो । गतवर्ष पनि आँपको मूल्य अहिलेकै जसरी घटबढ भएको थियो । मुलुकमा गत जेठको पहिलो साता प्रतिकिलो ६० रुपैयाँ थोक मूल्य रहेको आँपको आपूर्ति बढेपछि असार पहिलो सातामा प्रतिकेजी थोक मूल्य ६५ रुपैयाँमा पुगेको थियो । आँपको मौसम सुरु भएकाले जेठदेखि नै मूल्य बढेको थियो । स्वदेशमा उत्पादन हुने आँप घट्न थालेपछि भारतीय आँप बजारमा आउन थालेकोले मूल्य वृद्धि भएको हो । गतवर्ष पनि आँपको मूल्य अहिलेकै जसरी घटबढ भएको थियो । गतवर्ष वैशाखमा औसत ६५ रुपैयाँ प्रतिकेजी थोक मूल्य रहेको आँप यस वर्षको जेठमा ७० र असारमा ७५ रुपैयाँमा बिक्री भएको थियो । यो मूल्य बढेर गतवर्षको साउनमा ९० रुपैयाँ प्रतिकेजी पुगेको थियो भने यस वर्ष भने एक सय रुपैयाँभन्दा बढी नाघी सकेको छ ।
समग्रमा भन्नुपर्दा सरकारी तथ्यांकअनुसार सबैभन्दा बढी सप्तरी र सिराहा जिल्लामा आँप उत्पादन हुन्छ । सप्तरीमा पाँच हजार हेक्टरबाट ३५ हजार मेट्रिक टन र सिराहामा पाँच हजार हेक्टरबाट २० हजार मेट्रिक टन उत्पादन हुन्छ । त्यसपछि महोत्तरी, कपिलवस्तु, धनुषा, सर्लाही र रौतहटलगायतका जिल्लामा आँप धेरै फल्छ । नेपालमा ४६ हजार चार सय ६९ हेक्टरमा आँप खेती हुन्छ । त्यसमध्ये ३८ हजार तीन सय ५२ हेक्टरमा आँपको प्रचुर मात्रामा उत्पादन हुन्छ । बजारमा अहिले वार्षिक २७ लाख ७८ हजार चार सय ७८ मेट्रिक टन आँपको खपत भइरहेको छ । नेपालबाट १२ लाख २३ हजार सात सय ६८ किलो आँप भारतलगायतमा मुलुकमा निर्यातसमेत भइरहेको छ । गतवर्ष देशको राजधानी सहरको कालिमाटी तरकारी बजार र अन्यबजारमा गरी दैनिक सरदर ४० मेट्रिक टन आँप आएको थियो । त्यस्तैगरी गतवर्ष मोटामोटीरुपमा हेर्ने हो भने आठ हजार मेट्रिक टन आँप काठमाडौंमा भित्रिएको थियो । त्यस्तैगरी यस वर्षलाई पनि करिब ८/१० हजार मेट्रिक टन आँप आवश्यक पर्ने सम्बन्धित क्षेत्रका व्यवसायीहरुले बताएका छन् । यसको सरदर थोक मूल्य ५५ का दरले थोक भाउ राख्दा पनि ६० करोड मूल्य बराबरको हुन आउँछ । आँपलाई अन्य फलफूलको दाँजोमा अतिउत्तम मानी राजा फलफूलको रुपमा संज्ञा दिइएको छ । यसबाट मानव शरीरलाई पनि निकै नै फाइदाजनक हुनेहुँदा यस फलफूल सबैलाई मन पर्ने हुन्छ । दिन प्रतिदिन बढ्दो जनसंख्याको कारणले गर्दा राजधानीमा अहिले दैनिक ५० हजार केजीसम्म आँप भित्रने गरेको व्यवसायीहरु बताउँछन् । यस मौसममा ६० लाख केजीभन्दा बढी आँप राजधानी भित्रिई सकेको फलफूल तथा तरकारी थोक व्यवसायी संघले जनाएको छ । गतवर्ष यो मौसममा ४४ लाख ५१ हजार सात सय केजी आँप राजधानी आएको थियो । राजधानीको आँपका उपभोक्तहरुले विशेषरुपमा मन पराउने माल्दा, कलकत्तिया, किसनभोग, दशहरी, बम्बईलगायत आँपको बिक्री हुने गरेको छ । यहाँ केही दिन अघिसम्म ६० देखि ६५ रुपैयाँ प्रतिकेजी थोक मूल्य रहेको आँप हाल आएर ८५ देखि एक सय रुपैयाँ प्रतिकेजीमा बिक्री भएको छ । यस वर्ष काठमाडौंको बजारमा आठ हजार मेट्रिक टन आँप भित्रिएको व्यवसायीहरुको अनुमान रहेको छ । अहिले बजारमा तराई र भारतीय आँप आउन सुरु गरेको छ र केहीदिन पछाडि गएर विभिन्न पहाडी भेगमा फलेका आँपहरु पनि राजधानीमा आउँदा मूल्यमा धेरै नै वृद्धि हुने व्यवसायीहरु बताउँछन् । यस वर्षको आँपको मुख्यसिर्जन पनि यही नै हो । आँपको आपूर्तिभन्दा माग बढी भएको कारणले गर्दा बजारमा आँपको आपूर्तिमा कमी आएको हो । यसकारणले गर्दा आँपको मूल्यमा पनि दिनहुँ आकासिँदै गएको छ । देशमा आँपको आपूर्ति खासगरी छिमेकी देश भारतबाट आउने गरेको पाइन्छ । हाम्रो देशमा कृषि विकासको जिम्मा लिएको कृषिविकास मन्त्रालयले स्वदेशमा नै आँपमा आत्मनिर्भर हुने हो भने तराईका बीस जिल्लाहरुलाई पकेट आँपको खेतीका रुपमा विस्तार गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसको लागि सरकारले आवश्यक पर्ने बेर्ना, बीउ, मल, सिँचाइ, प्राविधिक सहयोग, ऋण, उन्नत औजारहरुको व्यवस्था गर्नुपर्ने एकातिर छ भने अर्कोतिर मुलुकका सानाखाले कृषकहरुको व्यवसायमा पनि वृद्धि भई रोजगारीको अवसर प्राप्त हुने कुरामा कसैको पनि दुईमत नहोला । (आर्थिक दैनिकबाट)

Source : http://www.sulsule.com/news_details/20627/.html-750314.

बिग्रँदो वातावरणीय चुनौती

विश्वनाथ खरेल
वातावरणीय समस्याले विश्वमै एक चुनौतीपूर्ण समस्याको रुपमा देखापरेको छ । बढ्दो औद्योगिकीकरण र अव्यवस्थित विकास निर्माणका कार्यले मानव सिर्जित नकारात्मक वातावरणीय प्रभावले विश्वका कैयौं देशमा खानेपानीको अभाव सिर्जना भइसकेको छ । यसरी पानी उपभोग गर्ने जनसंख्या निरन्तर वृद्धि हुँदै जाने र मानवीय गैरजिम्मेवारीकै कारण पानीका स्रोत सुक्दै गइरहेको परिप्रेक्ष्यमा यसबाट पानी किनेर खान नसक्ने गरिब मुलुकका जनताको दैनिक जीवनमा निकै ठूलो समस्या सिर्जना भइरहेको छ । वर्षाको अनियमितताले खाद्यान्न उत्पादनमा ह्रास आइरहेको हुनाले अफ्रिकाका कैयौं देशमा भोकमरी जटिल समस्याका रूपमा देखा परिसकेको छ । यस्तो किसिमको विकराल समस्याको समाधानको लागि बेलैमा विकसित तथा विकासशील राष्ट्रहरुले युद्धस्तरमा रणनीतिहरु तय गर्नु परेको वातावरण गम्भीररुपमा बिग्रनु मानवीय व्यवहार हो भन्न सकिन्छ । मानवकै अज्ञानको कारणबाट नै वन विनाश, भू–क्षय आदि हुने गरेको छ । सर्वप्रथम वातावरणमा ह्रास ल्याउने मानिस नै हो भने यसको निराकरण गर्ने पनि मानिस हो । पर्याावरण बढ्दै गइरहेको जनसंख्या वृद्धि , सवारी साधनको चाप र औद्योेगिक क्षेत्रबाट निस्कने घातक ग्यासले गर्दा वायु तथा पानीसमेत प्रदूषित बन्दै गएको छ । यसरी विकासशील मुलुकहरुमा कहालीलाग्दो जनसंख्या वृद्धिले गर्दा वन–साधनमा ठूलो चाप पर्न गई भू–क्षय हुने, पहिरो जाने, बाढीको प्रकोप बढ्ने , अतिवृष्टि तथा अनावृष्टि हुने समस्या देखा परी पर्याावरणीय सन्तुलनलाई प्रतिकुल बनाएको छ । यसरी सारा संसारमा नै वातावरण सन्तुलनमा ह्रास आउनु प्रत्येक व्यक्तिको वातावरण विश्वमै एक चुनौतीपूर्ण समस्याको रुपमा देखापरेको छ । यस्तो किसिमको विकराल समस्याको लागि बेलैमा विकसित तथा विकासशील राष्ट्रहरुले युद्धस्तरमा रणनीतिहरु तय गर्नुपरेको छ । यसरी सारा संसारमा नै वातावरण सन्तुलनमा ह्रास आउनु प्रत्येक व्यक्तिको लागि चिन्ताको विषय बनेको छ ।
विश्व तापमान वृद्धिसँगै हिमालयमा परेको प्रभाव निकै डरलाग्दो देखिन्छ । पाकिस्तान, भुटान, भारत, नेपाल र तिब्बत क्षेत्रमा फैलिएको हिमालय यी क्षेत्रमा पानीको प्रमुख स्रोत हो । विश्व तापमानमा भएको क्रमिक वृद्धिसँगै हिमालको हिउँ पग्लिने क्रम बढ्दो छ । केही दशक अघिसम्म वर्षैभरि सेताम्य हिउँ देखिने हिमाल कालो ढुङ्गे डाँडामा परिणत भएको यथार्थ हाम्रै आँखासामु छ । यही अनुपातमा हिउँ पग्लिने क्रम बढ्ने हो भने हाम्रा हिमालमा अबको ३० वर्षमै निकै परिवर्तन आउने र त्यहाँबाट आपूर्ति हुने पानीमा निकै कमी आउने इसिमोडलगायत यस क्षेत्रमा कार्यरत संस्थाले गरेको अध्ययनले देखाएका छन् । विश्वमा जनसंख्याको चाप गणितीय रुपमा वृद्धि भएको छ तर जमिन भने एक इन्च पनि बढ्नेवाला छैन । तर, जमिन भने दिनहुँ घट्दो रुपमा रहेको छ । यसले गर्दा प्राकृतिक सम्पदा र वातावरणमाथि आक्रमण र असन्तुलन बढिरहेको छ । यी कारणले गर्दा ठूलाठूला महामारी र डरलाग्दा रोगहरुको उत्पति भइराखेको वर्तमान परिवेशमा फोहोर मैलाको उचित र वैज्ञानिक रुपले विसर्जन गर्नुपर्ने टड्कारो स्थिति विद्यमान भएको छ । मानव समाजले विज्ञानको चरम सीमामा पुगेर उल्लेखनीय उपलब्धिहरु हासिल गरेको छ । सञ्चारको विकासले गर्दा आजभोलि मानिसहरु विश्वलाई गोबल भिलेज पनि भन्ने गर्दछन्  । मानवले जति जति उन्नति ग-यो उति उति समस्या र सङ्कटहरु आइलागेका छन् । एकातिर सफलताहरु उल्लेखनीय उपलब्धिहरु हासिल गरेको छ भने अर्कोतर्फ सम्पूर्ण जीव चराचरको साझा घर पृथ्वीमा जीवको लागि ठूलो सङ्कट आइलागेको छ । मानिसले अन्धो भएर एकपक्षीयरुपमा गरेको चरम भौतिक विकासले साझा धर्तीको पर्यापरणीय सन्तुलन क्षतविक्षत भएको छ । मानवजातिको हितको लागि गरिएको विज्ञान प्रविधिको विकासको कारणले गर्दा पृथ्वीको माटो, हावा, आकाश, पानी, प्रकाश आदि तत्वहरु प्रदूषित भएका छन् ।
पृथ्वीको सिर्जना साढेचार अर्ब अघि भए पनि करिब डेढ अर्व वर्षसम्म यसमा कुनै पनि जीवजन्तुको उत्पत्ति हुन सकेन । केही समयपछि मात्र एक कोसीय जीवको अस्तित्वका साथै बीस लाख वर्ष जतिअघि मानिसको उत्पत्ति भएको मानिन्छ । यिनको उत्पत्ति, विकास र अन्त्य पनि यही प्रकृति मै हुन्छ । त्यसैले एक अर्काको अस्तित्व र सम्बन्ध अन्योन्याश्रित रहेको छ । प्रकृतिका सन्ततिहरुमध्ये मानिस सर्वश्रेष्ठ उपहार हो । र यसको सम्बन्ध प्रकृतिसँग अरुको भन्दा गहिरो र व्यापक सम्बन्ध छ । आजको एक्काइसौं शताब्दीको खुड्किलोमा जनसंख्या वृद्धि धेरै जटिल समस्याहरु जन्म भएको छ । यसको असर सोझै प्रकृतिमा पर्न गई वातावरणीय असन्तुलनको स्वरुपको रुपमा आज यसले मानव जातिलाई नै ठाडै चुनौती दिइरहेको छ ।
तेस्रो विश्वका ८० प्रतिशत प्राणीहरुले फोहोर बासस्थानमा जीवन बिताउन बाध्य भएका एकातिर छन् भने अर्कोतिर एक अर्ब तीस करोड प्राणीहरु बासविहीन एवं जटिल अस्वस्थ पर्याावरणमा जीवन निर्वाह गरेका छन् । त्यसैगरी अन्टार्टिका र आर्टिक क्षेत्रको भीमकाय हिमपहाडहरू विश्वतापमानको वृद्धिसँगै द्रूतगतिमा पग्लिरहेको हुनाले सामुद्रिक सतह बढ्दै गइरहेको र सामुद्रिक तटमा भूस्खलन तथा खिइने क्रम बढिरहेको हुनाले माल्दिभ्स जस्ता कम उचाइ भएका टापुहरूको अस्तित्व नै सङ्कटमा परेको देखिन्छ । बढ्दो खडेरी र पानीको अभावले अफ्रिका महादेशका कैयौं क्षेत्रमा सरुवा रोगको प्रकोप बढ्दै गइरहेको छ । चरम सुक्खापनले गर्दा जङ्गलहरूमा ठूलाठूला आगलागीका घटना दोहोरिइरहेका छन् । वन्यजन्तुको विनास भइरहेको छ । जडीबुटी मासिने क्रम बढ्दो छ । उत्तरी अमेरिकाका प्रायः सधैं हिउँले ढाकिने पहाडहरू नाङ्गा पहाडहरूमा परिवर्तन भइसकेका छन् । गर्मीको समयमा तातो वायु प्रवाह बढ्नाले समस्त मानव स्वास्थ्यमा निकै प्रतिकुल असर परिरहेको छ । प्रदूषणकोे केन्द्र मानिएका विश्वका हरेक सहर तथा उद्योग धन्धाहरुलाई वर्षेनी दस करोडभन्दा बढी सल्फर डायोअक्साइड हावामा मिसिन्छ । यसले स्वच्छ वातावरणलाई दूषित वा अम्ल वर्षामा परिणत गरिदिन्छ । घना सहरीकरणले ध्वनि प्रदूषित गराई यहाँ धेरै राष्ट्रहरु कोलाहलपूर्ण परिवेशमा बाँचेका छन् । विश्वको सबैभन्दा बढी ध्वनि प्रदूषितकोे रुपमा चिनिने कायरोमा प्रति वर्ष पाँच प्रतिशत मानिसहरु बहिरा हुन पुग्दछन् । तसर्थ पृथ्वीको बढ्दो उष्णीकरण, ओजोन लेयर पातलिने स्थिति ल्याक होल, अम्लवर्षा, हिमाल पग्लन थाल्नुजस्ता परिणाम भोग्न मानव समुदाय बाध्य भएपछि यसका कारक तत्वहरुवारे अनुसन्धान हुन थाले । यी कुराहरुलाई मध्ये नजर गरी सन् १९९२ जुनमा ब्राजिलको रियोडि जेनेरोमा पृथ्वी शिखर सम्मेलन भयो । जसले मौसम परिवर्तनका कारक तत्वहरुको नियन्त्रण जैविक विविधताको संरक्षण र एजेण्डा २१ जस्ता महत्वपूर्ण सिद्धान्त प्रतिपादन र कार्यान्वयनका लागि घोषणा ग¥यो । त्यसैगरी अर्कोतिर हेर्ने हो भने वन्यजन्तुको अवैध चोरी सिकारी तथा व्यापार मौलाउँदै गएको भन्दै विश्वभर यस विषयमा चिन्ता बढ्न थालेको छ । यसबाट जैविक विविधता नै खतरामा परेको भन्दै वन्यजन्तुको अवैध चोरी सिकारीलाई न्यूनीकरण गर्न यस्तो कदम चालिएको हो । मानवीय क्रियाकलापका कारण वातारवरणमा परिरहेको असर न्यूनीकरणका लागि चेतना जगाउन यो दिवस निकै महत्वपूर्ण अवसर हो । विश्व वातावरण दिवसका अवसरमा वातावरण मन्त्रालयसहित सरकोकारवाला अन्य संघसंस्थाहरुको सहभागितामा जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरु गरिंदै आएको छ । वातावरणको महत्व झल्काउँदै जिल्ला­जिल्लामा चेतनामूलक -याली पनि निकालिन्छ । वातावरणसम्बन्धी चित्रकलालगायतका रचनात्मक क्रियाकलापहरु गरिन्छ । वातावरण दिवसका अवसरमा सहरी क्षेत्रमा साइकल -याली गरिन्छ । खाली जग्गाहरुमा वृक्षारोपण गरिन्छ । काठमाडौंमा प्रत्येक वर्ष वाग्मति सफाइलगायतका अभियानमुखी कार्यक्रमहरु गरिँदै आएको छ ।
अन्त्यमा भन्नुपर्दा वातावरण संरक्षणका हाम्रो देशलगायत विभिन्न देशहरुले आ–आफ्नै कार्यक्रम तर्जुमा गरेका छन् । हाम्रो देशमा पनि वातावरण संरक्षणसम्बन्धी चेतनामूलक कार्यक्रमहरु गरिँदैछ । यिनै कुराहरुलाई ध्यानमा राखी संयुक्त राष्ट्रसंघको आह्वानमा सन् १९७३ देखि हरेक वर्ष जुन ५ तारिखमा विश्व वातावरण दिवस मनाउने गरिएको थियो । नेपालमा सन् २००० देखि यो दिवस मनाउन थालिएको थियो । यसरी ५­१६ जुन, १९७२ मा संयुक्त राष्ट्रसंघले विश्व वातावरण सम्मेलनको आयोजना गरेको थियो । उक्त सम्मेलनबाट वातावरण संरक्षणका लागि विश्वभर राजनीतिक र सामाजिक जनचेतना जगाउनुपर्नेमा अन्तर्राष्ट्रिय ऐक्यबद्धता प्राप्त भयो । त्यसैअनुरुप यस दिवसलाई संस्थागत गर्न सम्मेलनको दोस्रो वर्ष अर्थात् ५ जुन १९७३ मा विश्वमा पहिलो पटक विश्व वातावरण दिवसलाई एक अन्तर्राष्ट्रिय दिनका रुपमा अङ्गीकार गरिएको थियो । यसैक्रममा विश्वमा प्रतिमिनेट ३२ हेक्टर जमिन रुखविहीन भएका छन् । एउटा मनुष्यलाई प्राण वायुका लागि १२ वटा गोब्रे सल्लाका रुखहरुको आवश्यकता पर्दछ । त्यस्तैगरी एक हुर्किएका सय वर्षका भोजपत्रले करिब आठसय घरका एक वर्षको हावालाई शुद्ध पार्ने कार्य गर्दछ । यस क्रममा एक स्वस्थ भोजपत्रका रुखले सात हजार जीवात्मालाई वासस्थान दिन्छ । त्यस्तै अनुसन्धानबाट थाहा भएको छ वायु मण्डलमा भएको करिब २१ प्रतिशत प्राणवायु अक्सिजन संसारका प्रत्येक व्यक्तिले स्वास क्रियामा प्रयोग गर्दछन् । एक व्यक्तिका लागि स्वास फेर्ने कार्यका लागि मात्र पनि छ वटा रुखको जरुरत पर्दछ । एउटा स्वस्थ मानिस दिनको २२ सय चोटि सास फेर्छ र यसरी सास फेर्दा उपयोगमा ल्याइएको वायुको महत्व खाएको भोजनको मात्राभन्दा झण्डै २० गुणा बढ्ता हुन्छ । एक वृक्षले सरदर दुई दशमलव सात प्रतिशत केजी प्राणवायु वायुमण्डलमा फ्याँक्छ । प्रतिवर्ष बिरुवाबाट ८० लाखदेखि दुई करोड हेक्टर जङ्गलको विनाश, त्यसबाट लोप भएका १३० जातका जङ्गली चराहरु स्तनधारी जन्तुहरु र १० प्रतिशत फूल फूल्ने जातका रुखहरु वर्षेनी बग्दै गएको माटोको इतिहास, मरुभूमीकरण भएका ८० करोड हेक्टर भूमि र प्रतिवर्ष ६० लाख हेक्टरका दरले उर्वरा भूमि मरुभूमीकरण हुने तथ्यले केही वर्षभित्रमा वातावरणीय र भौगोलिक दृष्टिले समेत पृथ्वीको नक्सा नै बदलिन सक्ने सङ्केत मिलेको छ भने अर्कोतिर सांसारिक सुखभोगलाई वर्तमानमा मात्र केन्द्रित नगरी हाम्रा भावी सन्ततिले समेत समानरुपमा जीवनयापन गर्ने अवसरलाई क्षीण पार्नु हुँदैन भन्ने कुरामा जोड दिइएको छ । अन्तमा के भन्न सकिन्छ भने भौतिक उन्नतिले क्रमशः उब्जाएका नकारात्मक पक्षहरु विचार गर्दा प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रन गई मानव सभ्यताकै लोप हुने हो कि भन्ने चिन्ताले सबैलाई पिरोलेको छ । (आर्थिक दैनिकबाट)

Source : http://www.sulsule.com/news_details/19777/.html-750229.

कृषि कर्ममा खर्बुजाको बढ्दो माग

–विश्वनाथ खरेल 

‘देशको तराई क्षेत्रदेखि लिएर मुलुकका विभिन्न सहरी क्षेत्रहरूमा खर्बुजाको माग दिनप्रति दिन बढ्दो रूपमा एकातिर छ भने अर्कोतिर त्यसैगरी, देशको एक मात्र राजधानी काठमाडौं बढ्दो गर्मीसँगै दैनिक ९० मेट्रिक टनभन्दा बढी भारतीय खर्बुजा भित्रिने गरेको तथ्यांकले देखाएको छ’

 नेपाल कृषि प्रधान देश हुनुको साथसाथै ६५.७ प्रतिशत जनता यसमा निर्भर रहेका छन् । देशको अर्थतन्त्र कृषिमा आधारित छ । देशको प्रमुख औद्योगिक उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको भूमिका महत्वपूर्ण छ । देशको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदान करिब ३३ प्रतिशतको हाराहारीमा रहेको छ ।

आर्थिक समृद्धिका लागि कृषि क्षेत्रको विकास अनिवार्य भएकोले लगानी मार्फत कृषिमा आधुनिकीकरण तथा बजार प्रवद्र्धनमा सहयोग पुर्याउन खोजिएको हो । राष्ट्रिय आयको ३८ प्रतिशत भन्दा बढी योगदान कृषिक्षेत्रबाट नै प्राप्त हुन्छ । वैदेशिक व्यापारको निकासी योग्य वस्तुहरूमा अधिकांश कृषिसँग नै सम्बन्धित छ । प्रथम पञ्च वर्षीय योजनाकालदेखि सातौँ पञ्चवर्षीय योजनाकालसम्म कृषिलाई प्रथम प्राथमिकता दिँदै आएको कुरा स्पष्ट छ । यसरी कृषि विकासको लागि ठूलो धनराशी खर्च भएता पनि उल्लेखनीय प्रगति हुन सकेको छैन ।

जबसम्म कृषिको चौतर्फी विकास हुन सक्दैन तबसम्म देशको चौर्तफी विकास हुन सक्दैन् । कृषिको विकास नभएसम्म प्रशस्त खाद्यान्न उत्पादन हुन सक्दैन । हाम्रो देशमा बढ्दो जनसंख्याको कारणले गर्दा प्रतिव्यक्ति खाद्यान्न उत्पादकत्वमा वृद्धि गर्नुपर्ने आजको समयको माग हो । विश्वव्यापीकरणले गर्दा सम्पूर्ण आर्थिक क्षेत्रमा आमूल परिवर्तन आएको यस शताब्दीमा कृषि क्षेत्रलाई पनि यस्तो परिवर्तनले उल्लेखनीय रूपमा प्रभाव पारेको छ ।

बालीनाली, तरकारी, फलफूल र पशुपंक्षीको किसिम, खेतीपाती गर्ने तौरतरिकादेखि लिएर मानिसको स्वाद, चाहना र आकांक्षासमेतमा ठूलो परिवर्तन आएको छ । यस्ता परिवर्तनले हाम्रा सामु ठूलो चुनौती र अवसरहरू देखिएका छन् । मुलुकमा यातायात क्षेत्र क्रान्तिकारी विकास, भौगोलिक परिवेशले उपलब्ध गराएको हावापानीको अवसर र आधुनिक प्रविधिहरूको सदुपयोगबाट दिगो आर्थिक वृद्धि तथा खाद्य सुनिश्चित गर्न सकिने सम्भावना छ ।

विश्वमा चर्किदो खाद्य संकटले गर्दा धन कमाउन सबैभन्दा सम्भावना भएको क्षेत्र कृषि हो । यसमा पनि फलफूल खेतीको सम्भावना नेपालमा धेरै देखिएको छ । यसमा मुलुकको भू–बनोटलाई अवलोकन गर्ने हो भने पनि अधिकांश भाग पहाडै पहाडले भरिएको छ । यसले गर्दा ती डाँडाकाँडामा फलफूल खेती गर्न सकिएको खण्डमा ठूलो धनराशी भुक्तानी छिमेकी मुलुकहरू भारत र चीनलाई दिनुपर्ने थिएन ।

हाम्रो देशमा उत्पादित फलफूलबाट नै देशको माग बमोजिमको फलफूल आपूर्ति गर्न सकिने थियो । यी फलफूलमध्ये खर्बुजा पनि एक किसिमको महत्वपूर्ण रूपको फलफूल हो । देशको तराई क्षेत्रदेखि लिएर मुलुकका विभिन्न सहरी क्षेत्रहरूमा खर्बुजाको माग दिनप्रतिदिन बढ्दो रूपमा एकातिर छ भने अर्कोतिर त्यसै गरी देशको एक मात्र राजधानी काठमाडौं बढ्दो गर्मीसँगै दैनिक ९० मेट्रिक टनभन्दा बढी भारतीय खर्बुजा भित्रिने गरेको तथ्यांकले देखाएको छ ।

मुलुकमा मौसम परिवर्तनसँगै बजारमा खर्बुजाको माग अत्यधिक भए पनि हाल नेपाली उत्पादन भने न्यून रहेको सम्बन्धित क्षेत्रले दाबी गरेको छ । यो एक किसिमको गर्मीका लागि उपयुक्त मानिने फलफूल हो । यो हाल कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजारमा दैनिक ४० देखि ५० मेट्रिक टन भित्रिने गरेको अनुमान गरिएको छ ।

त्यस्तै, बल्खुमा दैनिक ३० देखि ४० मेट्रिक टन भारतीय खर्बुजा भित्रिने गरेको नेपाल फलफूल व्यवसायी संघ बल्खुले जनाएको छ । हाम्रो मुलुकको कुरा गर्ने हो भने विशेष गरेर तराईका जिल्लाहरूमा जनकपुर, झापा, वीरगञ्ज, महोत्तरीलगायतका जिल्लाबाट सिजनअनुसार खर्बुजा उपत्यकामा भित्रिने गरे पनि त्यसले वार्षिक १५ देखि २० दिनको मात्र बजारको माग आपूर्ति गर्न सम्बन्धित क्षेत्रको भनाइ रहेको पाइन्छ ।

देशको विभिन्न जिल्लाबाट आयात गरिने खर्बुजाले उपभोक्ताको मागअनुसार आपूर्ति गर्न नसकिने कारण वर्षैभरि भारतबाट आयात गर्नुपर्ने बाध्यता टड्कारो रूपमा देखा परेको छ । नेपालको सबैभन्दा ठूलो मानिने कालिमाटी तरकारी तथा फलफूल थोक बजार, बल्खु फलफूल थोक बजार र बालाजुलगायतका बजारमा खर्बुजा प्रतिकिलो २५ देखि ३० रूपैयाँ थोक मूल्यमा कारोबार भइरहेको व्यवसायीले बताएका छन् ।

त्यस्तै, गरी भारतीय बजारमा भने प्रतिकिलो सातदेखि आठ रूपैयाँमा आयात गरेर ल्याउने भए पनि जिविस, गाविसलगायत विभिन्न क्लब र समूहले अनियमितरूपमा बाटो कर असुल्ने गरेको हुनाले राजधानी ल्याएर दोब्बर मूल्यमा बिक्री गर्नुपरेको सम्बन्धित क्षेत्रको भनाइ रहेको पाइन्छ । यो एक ट्रिपमा खर्बुजामा १५ देखि १८ मेट्रिक टन मात्र आयात गर्न सकिन्छ तर भारतदेखि नेपाली बजारसम्म सामान ल्याइपुर्याउँदा बाटोमा कर मात्र पाँच हजारदेखि १५ हजारसम्म कर तिर्नुपर्छ ।

यसको लागि राज्यले जुन ठाउँबाट उत्पादित वस्तु आयात गर्यो सोही ठाउँमा मात्र कर तिरे पुग्ने कानुनी प्रावधान भए पनि कृषक तथा सम्बन्धीत व्यवसायीहरूलाई निकै नै राहत हुने थियो । यसलाई कृषि विकास गर्ने कृषि मन्त्रालयले प्रभावकारी अनुगमन गर्न नसक्दा कृषक एवं उपभोक्ताहरू दुवै मारमा पर्दै आएका छन् । समग्रमा भन्नुपर्दा हाम्रो देशमा विभिन्न किसिमका फलफूलहरूको खेती हुन्छ । यसमध्ये खर्बुजा तथा तर्बुजा फलफूल गर्मीको लागि उपयुक्त फल हो ।

देशका विभिन्न भागहरूमा गर्मी समयमा यसको माग बढी रहेको हुन्छ । यसले केही हदमा भए पनि गर्मी हटाउने गर्दछ । यसको प्रयोग दिनहुँ बढ्दो रूपमा भएको पाइन्छ । यसले गर्दा यसको मूल्यमा पनि वृद्धि भएको छ । यसकारणले गर्दा मुलुकको विभिन्न सहरी क्षेत्रमा यसको माग दिनहुँ बढ्दै गएको छ ।

यसको खेती प्रायः गरी तराईका बिस जिल्लालगायत पहाडी भेगमा पनि आयआर्जनको रूपमा खेती गरिएको पाइन्छ । मुलुकका सानास्तरका कृषकहरूको लागि थोरै पुँजीमा यसको खेती गर्न सकिन्छ । विशेष रूपमा राजधानी काठमाडौँमा मात्रै १ सय ५० मेट्रिक टनको माग रहेको अनुमान गरिएको छ ।

यसमा १०० मेट्रिक टन भारतीय बजार र छ भने स्वदेशमा उत्पादन ५० मेट्रिक टन खर्बुजा हुने सम्बन्धित क्षेत्रको दाबी रहेको पाइन्छ । खर्बुजा उत्पादनका साधनहरू जस्तै भूमि, श्रम, पुँजी र प्रबन्धलाई उचित प्रयोगद्वारा धेरैभन्दा धेरै उत्पादन कसरी गर्ने र यस व्यवसायबाट धेरैभन्दा धेरै मुनाफा कसरी कमाउने भन्ने कुरा व्यावसायिक कृषकलाई सिकाउनुपर्छ ।

कृषि उत्पादन अर्थशास्त्र एउटा यस्तो व्यावहारिक ज्ञान हो जसले कृषि व्यवसायमा उत्पादनका साधनहरूलाई आपसमा कुन स्तरमा मिलाउने अथवा साधनहरूलाई कुन अनुपातमा राख्ने भन्ने कुरा थाहा पाउनुपर्छ । जसले गर्दा प्रतिइकाई उत्पादन वृद्धि गर्न सकिन्छ । जसले गर्दा आयआर्जन वृद्धि गरी कृषकहरूको जीवनस्तर उकास्न मद्दत पुर्याउने हुन्छ ।

यसर्थ, कृषि विकास गर्ने निकायको रूपमा रहेको सरकारको कृषि विकास मन्त्रालयले वेलैमा मुलुकको खर्बुजाको मागलाई आपूर्ति गर्न सकिने खालको यसको खेती विस्तार गर्नुपर्ने आजको टड्कारो आवश्यकता एकातिर छ भने अर्कोतिर छिमेकी मुलुकहरूबाट आयात गर्ने खर्बुजालाई प्रतिस्थापन गरी स्वदेशी खर्बुजाको उत्पादनमा जोड दिनुपर्ने सम्बन्धित क्षेत्रको भनाइ पाइन्छ ।

यसबाट नै देशको ठूलो धनराशी विदेशलाई भुक्तानी गर्नुपर्ने हुन्थ्यो । तर यसलाई रोकी स्वदेशमा नै स–सानास्तरका किसानहरूबाट यस्ता किसिमको खर्बुजा खेतीको क्षेत्रफल बढाउन सकेको खण्डमा यसको उत्पादनमा विस्तार गर्न सके रोजगारीको साथसाथै प्रतिव्यक्ति आयसमेत वृद्धि हुने कुराको कसैको पनि दुईमत नहोला ।

Source : http://www.souryadaily.com/2018/06/186874.html- 750228.

धूमपानविरूद्ध रोकथाम आवश्यक

–विश्वनाथ खरेल 

धूमपान मानवको शरीरलाई हानिकारक छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि यसको सेवन गर्नु कतिको मूर्खता हो यो आफैँमा बुझ्नुपर्ने कुरा हो । यसको साथै भावना, स्वास्थ अनि जीवनको धारलाई जीवनदेखि मृत्युसम्म कायम राख्ने अविचलीत अंग संयन्त्र मुटुलाई सूर्तिजन्य पर्दाथको सेवनले थप भार नदिऔँ, स्वास्थ्य नै सम्पत्ति हो ।

यस अर्थमा कि धूम अर्थात् धुँवाजन्य कुरा अनि पान अर्थात् सेवन, यसमा चुरोट, गाँजा, कंकड, हुक्का अनि बिँडीलगायत अन्य धेरै धूमपानजन्य कुराहरूका बारेमा आज संसारभरि जनजागरण फैलाइन्छ । संसारभरि हरेक दिन १५ अर्ब चुरोट बिक्दछ भने हरेक मिनेट १ करोड चुरोट बिक्री हुन्छ ।

यसरी हरेक ८ सेकेन्डमा एकजनाको मृत्यु सूर्ति सेवनका कारणले हुने गर्दछ भने हरेक १० जनामध्ये १ जना वयस्कको अकालमा मृत्यु संसारभरि चुरोट सेवनकै कारणले हुने गर्दछ । यस्तै क्रम चलिरहने हो भने सन् ०३० सम्ममा चुरोट सेवनले ६ मध्ये एक जना मान्छेको मृत्यु गराउने विश्वव्यापी तथ्यांकगत पूर्वानुमान गरिएको छ ।

यसर्थ युद्ध, हिंसा, अपराध, आत्महत्या, दुर्घटना आदिजस्ता थुप्रै मृत्युका कारणलाई लगभग दोब्बर पार्दा पनि धूमपानका कारणले हुने मृत्युको संख्या भन्दा धेरै हुन सक्दैन । स्मरण रहोस् संसारभरिका धेरैजसो ठूला ठूला सूर्तिजन्य व्यवसायहरू औँलामा गत्र सकिने केही मात्र उधोगपतिहरूको नियन्त्रणमा छ ।  धूमपानको कुलतबाट विश्वमा प्रत्येक सेकेन्डमा १ जना, प्रतिदिन ११ हजार जना र प्रतिवर्ष ५० लाख मानिसले ज्यान गुमाइरहेका छन् ।

तर, ५० लाख मृत्युलाई रोक्ने लक्ष्यमा केन्द्रित रहेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार ठोस प्रयास नगरिएमा यो संख्या सन् ०२० सम्ममा दोब्बर हुनेछ । यस्तो महामारीको प्रकोप, धूमपानको दुष्परिणामबाट ७० प्रतिशत व्यक्तिहरूको मृत्यु केवल विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा मात्रै हुने गरेको तथ्यांक विश्व स्वास्थ्य संगठनको छ । धूमपान अहिले विश्वका एक अर्ब ३० करोड व्यक्तिहरूले गर्ने अनुमान छ ।

धूमपानले क्यान्सर हुन्छ र यसको कारण धूमपानको कुलतबाट हुन जाने दुष्परिणामको सन्दर्भमा गरिएको अनेकौँ अन्वेषणात्मक अध्ययनहरूबाट थाहा भएअनुसार तमाखुमा करिब ४०० भन्दा बढी त्यस्ता रासायनिक विषालु कुतत्वहरू छन् जो व्यक्तिको स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त हानिकारक एवं असाध्य रोगका कारक रहेका छन् ।

त्यसमध्ये ४८ वटा तत्वहरू यस्ता छन् जो सोझै क्यान्सर रोगको कारण हुन सक्छन् । र नेपालमा पनि बर्सेनि २५ हजार मानिसको अकाल मृत्यु हुने गरेको जानकारी सम्बन्धित क्षेत्रको दाबीे छ । निष्क्रिय धूमपानकै कारण नेपालमा दुई सय ग्रामभन्दा कम तौलका शिशुहरूको जन्म हुन्छ र योसँगै क्षयरोगीको संख्या बढिरहेको छ ।

एक सर्वेक्षणमा मुलुकको ८५ प्रतिशत घरमा न्यूनतम एक व्यक्तिले धूमपान गर्ने गरेको पाइएको छ भने त्यसमा १५ प्रतिशत व्यक्ति १० वर्षको उमेर नपुग्दै सुर्तीजन्य वस्तुको सेवन सुरू गर्ने गरेको छ । ७५ प्रतिशतभन्दा बढी महिला, ८५ प्रतिशतभन्दा बढी पुरूषद्वारा कुनै न कुनै रूपमा सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन गर्ने गरेको पाएको छ ।

यसर्थ सहरी क्षेत्रको तुलनामा ग्रामीण भेगका बढी मानिसहरू सूर्तिजन्य सेवनबाट मृत्यु हुने गर्दछ । समग्रमा भन्नुपर्दा सबैभन्दा बढी सूर्ति सेवन गर्ने भेग हिमाली क्षेत्र हो भने जसमा जुम्ला जिल्ला सबैभन्दा बढी सूर्ति सेवन गर्ने जिल्लामा गनिन्छ । यस्तो किसिमको कुलतलाई जोगाउन आफ्नो घर, टोल र समाजमा धूमपान विरोधी अभियान सञ्चालन गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिइएको छ ।

धूमपान गर्नेको संख्या हाम्रो मुलुकममा प्रतिवर्ष बढ्दो छ । धूमपान स्वास्थ्यको लागि हानिकारक छ भन्ने कुरा थाहा हुँदाहुँदै पनि मानिसहरू यस अम्मलीलाई हतपत त्याग्दैनन् अशिक्षित तथा गरिब समुदायका कैयौँ व्यक्तिहरू यसबाट हुने प्रतिकूल असरबाट अनभिज्ञ हुनाका कारणले पनि धूमपान गरिरहेका हुन्छन् । शिक्षित र प्रतिष्ठित समुदायमा भने यसको कुप्रभावबारे यथेष्ट जानकारी हुँदाहुँदै पनि आँखा चिम्लने गरेको पाइन्छ ।

धूमपान गर्नेहरूले छोडेको धुवाँले वरपर बसेकाहरूलाई पनि असर पार्दछ । धूममानमा पाइने मुख्य तत्वहरू निकोटिन, टार र कार्बनमोनो अक्साइड हुन् । यसका साथै धूममानमा चार हजार प्रकारभन्दा बढी विशाक्त पदार्थहरू पनि हुन्छन् भने तीमध्ये दुईदेखि चार सय मानिसको लागि हानिकारक हुने रहेको छ । सूर्ति सेवनका कारण ४० प्रकारका प्राणघातक क्यान्सर गराउने रसायन रहेको हुन्छ ।

त्यसैगरी, प्रतिखिल्ली चुरोटमा २० मिलिग्राम निकोटिन रहेको हुन्छ । तसर्थ ज्यान लिनको लागि २० मिलिग्राम निकोटिन पर्याप्त मानिन्छ । यी रासायनिक पदार्थहरू शरीरका लागि आवश्यक छैनन् बरू स्वास्थ्यका लागि हानिकारक छन् । धूमपान गर्दा यी रासायनिक तत्वहरू हाम्रो रक्त प्रवाहमा मिसिएर जान्छन् र शरीरका विभिन्न अंगहरूलाई काम गर्न वाधा पुर्याउँछन् ।

त्यसैले धूमपान गर्नु भनेको रोगलाई निम्त्याउनुसरह हुन्छ । अतः धूममानको असरले बच्चाहरूको घाँटी दुख्ने, खोकी लाग्ने, निमोनिया हुने डर रहन्छ । बच्चा स्वस्थ जन्मेको भए पनि यसले गर्दा रोगी बन्छन् र अकालमै मर्न सक्छन् । गर्भवती महिलाले धूमपान गरेमा शिशुको स्वास्थ्यलाई समेत हानि गर्दछ । धूमपान सेवन गर्ने व्यक्तिलाई दम, खोकी, मुटुको रोग र फोक्सोको क्यान्सर हुन सक्छ ।  गर्भवती आमाबाट जन्मिने बच्चा पनि ख्याउटे र कमजोर हुन्छ ।

जीवन छोटो छ, त्यसैले धूमपान गरेर यसलाई अझ छोटो नबनाऔँ  अन्त्यमा, यो क्रम चलिरहने हो भने सन् ०३० सम्ममा चुरोट सेवनले ६ मध्ये एकजना मान्छेको मृत्यु गराउने विश्वव्यापी तथ्याकंगत पूर्वानुमान छ । धूमपानको लतमा आजको भोली नै धूमपान गर्न छाड्न पक्कै अप्ठेरो हुनसक्छ, तसर्थ विस्तारै यो लतबाट आफूलाई छुटाउन गरिने कसरतहरू महत्वपूर्ण छ । विश्वभरिका अधिकांश धूमपान गर्ने व्यक्तिहरू साथीभाइको लहिलहैमा लागेर धूमपान गर्न सानै उमेरमा सिक्न पुग्दछन् ।

यसअर्थमा आउँदा पुस्ताहरूमा साथीहरूलाई नरम्रा कुराको प्रस्तावमा कसरी नाई भत्रे जस्ता कुराहरू पनि सिकाउन जरूरी छ । स्वस्थ्य नै सबैभन्दा ठूलो धन हो अनि चुरोटले हिरो हैन पक्कै जिरो बनाउँछ भत्रे कुराहरू बुझाउन जरूरी छ । यसरी आफ्नो स्वास्थ्यको लागि हानिकारक छ भन्ने थाहा पाउँदा पाउँदै पनि कतिपय व्यक्तिहरू कुलतलाई त्याग्दैनन् भने तिनीहरूले पछि गएर ठूलो भुमरीमा पर्दछन् ।

जलिरहेको सूर्तिमा विभिन्न सात हजारभन्दा बढी हानिकारक तत्वहरू हुने गरेको र यसको सेवनले एक वर्षमा एउटा व्यक्तिको आयु एक महिना घट्ने विद्यालयहरूमा गरिएको एक अध्ययनले १२ देखि १९ वर्षका युवा धूमपानप्रति आकर्षित हुने गरेको र बढीजसो युवा साथीभाइको संगत, आकर्षक विज्ञापन, चलचित्रका दृश्य आदिका कारण त्यसतर्फ आकर्षित हुने गरको देखिएको जानकारी छ । धूमपानले जुनसुकै उमेर समूहका व्यक्तिहरू बढी प्रभावित भएको देखिन्छ ।

उनीहरू देखासिकीबाट, अरूको लहलहैमा लागेर, उत्सुकतावस तथा ज्ञान बढ्छ भन्ने मिथ्या विश्वासमा परेर यसको सेवन गर्न थाल्छन् । उनीहरू यसको नराम्रो असरबारे अनभिज्ञ नै हुन्छन् । धूमपानले न पेट भर्छ न त ज्ञान बढ्छ त्यसैले आजदेखि धूमपान त्यागौँ र यसको कुलतलाई त्याग गरी स्वस्थ्य जीवन बनाऔँ । तसर्थ, धूमपान के हो ? यसबाट मानवलाई फाइदा र बेफाइदा के के छ भन्ने कुराको जबसम्म राम्ररी ज्ञान हुन सक्दैन तबसम्म यो समस्याबाट मुक्त हुन सकिदैन ।

त्यसकारण हामीहरूले आ–आफ्ना केटाकेटीहरूलाई राम्रो संस्कार, चेतना, र शिक्षा दिनु जरूरी छ । अर्को कुरा व्यक्तिको धारणा जबसम्म गलत रहन्छ तबसम्म उसले नशालाई त्याग्न सक्दैन । किनकी यसलाई हाम्रो समाजबाट हटाउन जनचेतना, शिक्षा, यसको अवगुणको बोध आदि कुरामा बेलैमा सचेत भएको खण्डमा मात्र हाम्रो समाजले यस्ता किसिम लतलाई परित्याग गर्नु अति आवश्यक भएको छ ।

Source : http://www.souryadaily.com/2018/06/186621.html-750225.

विश्व वातावरण दिवस: पर्यावरणमा बढ्दो चुनौती

‘संयुक्त राष्ट्रसंघको आह्वानमा सन् १९७३ देखि हरेक वर्ष जुन ५ तारिखमा विश्व वातावरण दिवस मनाउने गरिएको छ । नेपालमा सन् २००० देखि यो दिवस मनाउन थालिएको थियो । यसरी ५­ जुन, १९७२ मा संयुक्त राष्ट्रसंघले विश्व वातावरण सम्मेलनको आयोजना गरेको थियो’

 

लेखक -विश्वनाथ खरेल

 पर्यावरण विश्वमै एक चुनौतीपूर्ण समस्याको रूपमा देखापरेको छ । वातावरण गम्भीर रूपमा बिग्रनुको कारण मानवीय व्यवहार हो । मानवकै अज्ञानको कारणबाट नै वन विनाश, भूक्षय आदि हुने गरेको छ । वातावरणमा ह्रास ल्याउने मानिस नै हो भने यसको निराकरण गर्ने जिम्मेवारी पनि मानिसकै हो ।

जनसंख्या वृद्धि, सवारी साधनको चाप र औद्योेगिक क्षेत्रबाट निस्कने घातक ग्यासले गर्दा वायु तथा पानीसमेत प्रदूषित बन्दै गएको छ । विकासशील मुलुकहरूमा कहालीलाग्दो जनसंख्या वृद्धिले गर्दा वन–साधनमा ठूलो चाप पर्न गई भूक्षय हुने, पहिरो जाने, बाढीको प्रकोप बढ्ने, अतिवृष्टि तथा अनावृष्टि हुने समस्या देखा परी पर्यावरणीय सन्तुलनलाई प्रतिकूल बनाएको छ ।

यस्तो किसिमको विकराल समस्याको लागि बेलैमा विकसित तथा विकासशील राष्ट्रहरूले युद्धस्तरमा रणनीतिहरू तय गर्नु परको छ । यसरी सारा संसारमा नै वातावरण सन्तुलनमा ह्रास आउनु प्रत्येक व्यक्तिको लागि चिन्ताको विषय बनेको छ ।
विश्वमा जनसंख्याको चाप गणितीय रूपमा वृद्धि भएको छ तर, जमिन भने दिनहुँ घट्दो रूपमा रहेको छ । यसले गर्दा प्राकृतिक सम्पदा र वातावरणमाथि आक्रमण र असन्तुलन बढिरहेको छ ।

यी कारणले गर्दा ठूलाठूला महामारी र डरलाग्दा रोगहरूको उत्पत्ति भइराखेको छ । फोहोर मैलाको उचित र वैज्ञानिक रूपले विसर्जन गर्नुपर्ने टड्कारो स्थिति विद्यमान छ । मानव समाजले विज्ञानको चरम सिमामा पुगेर उल्लेखनीय उपलब्धीहरू हासिल गरेको छ । सञ्चारको विकासले गर्दा आजभोली मानिसहरू विश्वलाई ग्लोबल भिलेज पनि भन्ने गर्दछन् । मानवले जति जति उन्नति गर्यो उति उति समस्या र संकटहरू आइलागेका छन् ।

एकातिर सफलता तथा उल्लेखनीय उपलब्धिहरू हासिल भएको छ भने अर्कोतर्फ सम्पूर्ण जीव चराचरको साझा घर पृथ्वीमा जीवको लागि ठूलो संकट आइलागेको छ । मानिसले अन्धो भएर एकपक्षीय रूपमा गरेको चरम भौतिक विकासले साझा धर्तीको पर्यापरणीय सन्तुलन क्षतविक्षत भएको छ । मानवजातिको हितको लागि गरिएको विज्ञान प्रविधिको विकासले गर्दा पृथ्वीको माटो, हावा, आकाश, पानी, प्रकाश आदि तत्वहरू प्रदूषित भएका छन् ।

पृथ्वीको सिर्जना साढे चार अर्ब वर्ष अघि भए तापनि करिब डेढ अर्ब वर्षसम्म यसमा कुनै पनि जीवजन्तुको उत्पत्ति हुन सकेन । केही समयपछि मात्र एक कोशीय जीवको अस्तित्वका साथै बीस लाख वर्ष जति अघि मानिसको उत्पत्ति भएको मानिन्छ । यिनको उत्पत्ति, विकास र अन्त्य पनि यहि प्रकृति मै हुन्छ । त्यसैले एक अर्काको अस्तित्व र सम्बन्ध अन्योन्याश्रित रहेको छ । प्रकृतिका सन्ततिहरूमध्ये मानिस सर्वश्रेष्ठ उपहार हो ।

र, यसको सम्बन्ध प्रकृतिसँग अरूको भन्दा गहिरो र व्यापक छ । आजको २१औँ शताब्दीको खुड्किलोमा जनसंख्या वृद्धि धेरै जटिल समस्या बनेको छ । यसको असर सोझै प्रकृतिमा पर्न गई वातावरणीय असन्तुलनको स्वरूपको रूपमा आज यसले मानव जातिलाई नै ठाडै चुनौती दिइरहेको छ । तेश्रो विश्वका ८० प्रतिशत प्राणीहरू फोहोर वासस्थानमा जीवन बिताउन बाध्य छन् भने अर्कोतिर १ अर्ब ३० करोड प्राणीहरू वासविहीन एवं जटिल अस्वस्थामा छन् ।

बर्सेनि १० करोडभन्दा बढी सल्फर डायोअक्साइड हावामा मिसिन्छ । यसले स्वच्छ वातावरणलाई दूषित वा अम्ल वर्षामा परिणत गरिदिन्छ । घना सहरीकरणले ध्वनि प्रदूषित गराउँछ । धेरै राष्ट्रहरू कोलाहलपूर्ण परिवेशमा बाँचेका छन् । विश्वको सबैभन्दा बढी ध्वनि प्रदूषित सहरको रूपमा चिनिने कायरोमा प्रतिवर्ष पाँच प्रतिशत मानिसहरू बहिरा हुन पुग्दछन् ।

तसर्थ पृथ्वीको बढ्दो उष्णीकरण, ओजोन लेयर पातलिने स्थिति ब्ल्याक होल, अम्लवर्षा, हिमाल पग्लन थाल्नुजस्ता परिणाम भोग्न मानव समुदाय बाध्य भएपछि यसका कारक तत्वहरूवारे अनुसन्धान हुन थाले । यी कुराहरूलाई मध्यनजर गरी सन् १९९२ जुन ५ मा ब्राजिलको रियोडी जेनेरोमा पृथ्वी शिखर सम्मेलन भयो । जसले मौसम परिवर्तनका कारक तत्वहरूको नियन्त्रण जैविक विविधताको संरक्षण र एजेन्डा २१ जस्ता महत्वपूर्ण सिद्धान्त प्रतिपादन र कार्यान्वयनका लागि घोषणा गर्यो ।

वन्यजन्तुको अवैध चोरी शिकारी तथा व्यापार मौलाउँदै गएको भन्दै विश्वभर यस विषयमा चिन्ता बढ्न थालेको छ । यसबाट जैविक विविधता नै खतरामा परेको भन्दै वन्यजन्तुको अवैध चोरी सिकारीलाई न्यूनीकरण गर्न यस्तो कदम चालिएको हो । मानवीय क्रियाकलापका कारण वातारवरणमा परिरहेको असर न्युनीकरणका लागि चेतना जगाउन यो दिवस निकै महत्वपूर्ण अवसर हो ।

विश्व वातावरण दिवसका अवसरमा वातावरण मन्त्रालय सहित सरकोकारवाला अन्य संघसंस्थाहरूको सहभागितामा जनचेतनामुलक कार्यक्रमहरू गरिँदै आएको छ । वातावरणको महत्व झल्काउँदै जिल्ला­जिल्लामा चेतनामूलक ¥याली पनि निकालिन्छ । वातावरण सम्बन्धी चित्रकला लगायतका रचनात्मक क्रियाकलापहरू गरिन्छ । वातावरण दिवसका अवसरमा सहरी क्षेत्रमा साइकल र्याली गरिन्छ । खाली जग्गाहरूमा वृक्षारोपण गरिन्छ ।

काठमाडौंमा प्रत्येक वर्ष बागमति सफाइ लगायतका अभियानमुखी कार्यक्रमहरू गरिँदै आएको छ । निष्कर्षमा भन्नुपर्दा वातावरण संरक्षणका लागि विभित्र कार्यक्रम गरी विश्वभर वातावरण दिवस मनाइन्छ । हाम्रो देशमा पनि वातावरण संरक्षण सम्बन्धी चेतनामूलक कार्यक्रमहरू गरिँदैछ । संयुक्त राष्ट्रसंघको आह्वानमा सन् १९७३ देखि हरेक वर्ष जुन ५ तारिखमा विश्व वातावरण दिवस मनाउने गरिएको छ । नेपालमा सन् २००० देखि यो दिवस मनाउन थालिएको थियो ।

यसरी ५­१६ जुन, १९७२ मा संयुक्त राष्ट्रसंघले विश्व वातावरण सम्मेलनको आयोजना गरेको थियो । उक्त सम्मेलनबाट वातावरण संरक्षणका लागि विश्वभर राजनीतिक र सामाजिक जनचेतना जगाउनुपर्नेमा अन्तर्राष्ट्रिय ऐक्यबद्धता प्राप्त भयो । त्यसै अनुरूप यस दिवसलाई संस्थागत गर्न सम्मेलनको दोश्रो बर्ष अर्थात् ५ जुन १९७३ मा विश्वमा पहिलोपटक विश्व वातावरण दिवसलाई एक अन्तर्राष्ट्रिय दिनका रूपमा अंगिकार गरिएको थियो ।

विश्वमा प्रतिमिनेट ३२ हेक्टर जमिन रूखविहीन भएका छन् । एउटा मनुष्यलाई प्राण वायुका लागि १२ वटा गोब्रे सल्लाका रूखहरूको आवश्यकता पर्दछ । त्यस्तै गरी, एक हुर्किएका सय वर्षका भोजपत्रले करिब आठ सय घरका एक वर्षको हावालाई शुद्ध पार्ने कार्य गर्दछ । यस क्रममा एक स्वस्थ भोजपत्रका रूखले सात हजार जीवात्मालाई वासस्थान दिन्छ । त्यस्तै अनुसन्धानबाट थाहा भएको छ वायु मण्डलमा भएको करिब २१ प्रतिशत प्राणवायु अक्सिजन संसारका प्रत्येक व्यक्तिले स्वास क्रियामा प्रयोग गर्दछन् ।

एक व्यक्तिका लागि स्वास फेर्ने कार्यका लागि मात्र पनि ६ वटा रूखको जरूरत पर्दछ । एउटा स्वस्थ मानिस प्रतिमिनेट १२ देखि २० पटक सास फेर्छ र यसरी सास फेर्दा उपयोगमा ल्याइएको वायुको महत्व खाएको भोजनको मात्राभन्दा झण्डै २० गुणा बढ्ता हुन्छ । एक वृक्षले सरदर २ दशमलव ७ केजी प्राणवायु वायुमण्डलमा फ्याँक्छ । तर प्रतिवर्ष बिरूवाबाट ८० लाखदेखि २ करोड हेक्टर जंगलको विनाश भएको हुने गरेको छ । प्रतिवर्ष ६० लाख हेक्टरका दरले उर्वर भूमि मरूभूमीकरण हुने गरेको छ ।

यो तथ्यले केही वर्ष भित्रमा वातावरणीय र भौगोलिक दृष्टिले समेत पृथ्वीको नक्सा नै बदलिन सक्ने संकेत मिलेको छ । अर्कोतिर सांसारिक सुखभोगलाई वर्तमानमा मात्र केन्द्रित नगरी हाम्रा भावी सन्ततिले समेत समानरूपमा जीवनयापन गर्ने अवसरलाई क्षीण पार्नु हँुदैन भन्ने कुरामा जोड दिइएको छ । भौतिक उन्नतिले क्रमशः उब्जाएका नकारात्मक पक्षहरू विचार गर्दा प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रन गई मानव सभ्यताकै लोप हुने हो कि भन्ने चिन्ताले सबैलाई पिरोलिएको छ ।

Source : http://www.souryadaily.com/2018/06/186272.html 750222.

आप्रवासनको समस्या नै बेरोजगारी

विश्वनाथ खरेल
मानव सभ्यताको क्रमसँगै विभिन्न कारण अनि मान्यताअनुरुप आप्रवासन विभिन्न स्वरुप अनि प्रकृतिमा हुँदै आएको छ । सुलभ वासस्थान, सुरक्षा तथा कृषिजन्य भूमिको खोजीमा सुरुुसुरुमा व्यक्ति अथवा समुदायले एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा बसाइँसराइ गर्ने गर्दथे भने सभ्यताको क्रमसँगै कोरिएका कृतिम देश अनि भू­भागका काल्पनिक रेखानुसार विकसित ठाउँमा लालयित भएर बसाइँ सर्ने क्रम विद्यमान छ । प्राकृतिक विपित्तका कारणले र युद्धका कारणले पनि बसाइँसराइ गर्ने मान्छेहरुको फेहरिस्त इतिहासले बयान गरेकै छ । आप्रवासनको कुरा गर्दा विभिन्न कारणले शरणार्थी बनेका मानव तथा तिनका पीडाहरु पनि सम्झिन जरुरी छ । इराक, अफगानिस्तान, सिरिया, लिबिया एवं भुटानीलगायत देशका शरणार्थीहरु र उनीहरुले भोगेका शारीरिक, मानसिक तथा देश छाड्नु पर्दाको भावनात्मक पीडाले दिएको दुःखाइमा सारा संसारको ऐक्यबद्धतासहितको स्वर जरुरी छ । नेपाल पनि एउटा खुला अनि मानवता प्रदायक देश हो जसले इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा छिमेकी शरणर्थीहरुलाई सहृदय स्वागत गरेको छ । तिब्बती शरणार्थीहरुलाई सहृदय वास दिएको नेपालले क्रमशः नेपाल­भारतको पूर्वी नाकाबाट अमानवीय तरिकाले नेपालतर्फ धपाइएका भुटानी शरणार्थीहरुलाई पनि आफ्नो खुला छातीमा स्नेहमयी स्थान दिएको हो । आजका दिन ती सम्पूर्ण नजिकका तर आगन्तुक पाहुनारुपी शरणार्थीहरुलाई हामीले न्यानो र मिठो सम्झना बाँड्ने गरेका छौं । यसर्थ विश्वमा रहेका २६ करोड ७३ लाख आप्रवासीहरु रहेको अनुमान गरेकामध्ये आफ्नो देशभन्दा बाहिर रहेर २३ करोड २० लाखले मात्र श्रम बजारमा काम पाइरहेका छन् भने अरुले कामको खोजीमा भौंतारिएका छन् । व्यवसायीहरू छलछाम त्यागेर नेपाल सरकारसँग निर्णायक वार्ता गरी व्यवसायमा देखिएका समस्या हल गर्नुपर्छ । सरकार स्वयं नियामक निकाय भएकाले कानुनको अक्षरशः कार्यान्वयन गर्दै वैदेशिक रोजगार क्षेत्रमा न्याय र सुशासनको प्रत्याभूति दिलाउनुपर्छ । नियोगहरू सरकारकै अभिन्न अंग भएकाले न्याय र सुशासनको अनुभूति दिलाउन मद्दत गर्नुपर्छ । सरकारले स्वदेशमा रोजगारीका विकल्प तयार गर्न नसक्दा झन्डै दैनिक एक हजार सात सयका दरले वार्षिकरुपमा भन्नुपर्दा पाँच लाखको हाराहारीमा नेपाली युवा परिवार र जन्मभूमि छोडेर विदेश जान बाध्य भएका छन् । हाम्रा देशका गाउँघरमा युवाशक्तिविहीन हुन गएका छन् । जसको सबैभन्दा ठूलो भार कृषि क्षेत्रमा पर्न गएको छ । यसै कारणले गर्दा कृषि उत्पादन तुलनात्मकरुपमा बढ्न सकेको छैन भने कतिपय निर्माण क्षेत्रमा महँगो मूल्यमा भारत तथा बंगलादेशबाट कामदार ल्याएर काम गर्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना भएको छ । सिद्धान्ततः देशको आर्थिक विकास र समृद्धिको आधारका रुपमा रोजगारीलाई लिने गरिन्छ । दक्षिण एसियामा नै अरु देशभन्दा मेहेनती कामदार उत्पादन गर्ने देशका रुपमा नेपाललाई लिन सकिन्छ । पछिल्लो जनगणनाअनुसार युवाको जनसंख्या एक करोड छ लाख ९० हजार अर्थात् कुल जनसंख्याको ४० दशमलव ३४ प्रतिशत रहेको छ । यसको ठूलो हिस्सा अझै पनि विदेशी भूमिमा वैदेशिक रोजगारीको लागि गएका छन् । सरकारले नेपालमा नै रोजगारीको विकल्प विकास गर्न नसक्दा नेपाली युवाहरु विदेशी भूमिमा गएर रगत र पसिना बगाउन बाध्य भएका छन् । देशको कुल घरपरिवारको करिब ५५ दशमलव आठ प्रतिशत घरघधुरीहरुले प्रत्यक्षरुपमा विप्रेषण प्राप्त गरिरहेको भए पनि देश विकासमा भने युवालाई सदुपयोग गर्न सकिरहेको अवस्था छैन । सरकार भने कूल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब २५ प्रतिशत वैदेशिक रोजगारीले योगदान छ भनेर गर्व गरिरहेको छ । क्षेत्रगतरुपमा कृषि, पर्यटन, उद्योग आदि क्षेत्रहरुमा माग र आपूर्तिको अवस्था र सोअनुसार क्षेत्रगत र समग्ररुपमा जनशक्ति प्रक्षेपण र विकास गर्नुपर्ने हुन्छ ।हाम्रो देशमा रहेको कमजोर श्रम सम्बन्ध सुधार गरी लगानीमैत्री एवं शान्तिपूर्ण औद्योगिक वातावरण सिर्जनामा शीघ्रता आउन नसक्नु स्वदेशमा रोजगार सिर्जना नहुनुको अर्को कारण हो । आजको वर्तमान युगमा विकास, अवसर अनि आप्रवासनको गहिरो सम्बन्ध छ नत्र कलकलाउँदो खोला, जाज्वल्यमान हिमाल अनि हरियालीका फाँटहरु छाडेर नेपालीहरु अरबका मरुभूमि अनि अन्य विश्व कन्दरामा किन पुग्थे र ? यसरी नै सीप, पुँजी र प्रविधिमा बहुसंख्यक जनताको आवश्यक पहुँच पु-याउन नसक्नु सरकारको कमजोरी रहेको छ । देश विस्तारै अगाडि बढे पनि नयाँ रोजगारीका अवसरहरु सिर्जना हुनेगरी समग्र आर्थिक क्रियाकलाप सञ्चालन हुन सकेको छैन । सरकारले २०७० सालदेखि चालू आर्थिक वर्षसम्म सञ्चालन गरेको कार्यक्रम प्रभावकारी भएपछि तेस्रो चरणको परियोजना पनि सञ्चालन गर्ने भएको हो । हाल दोस्रो चरणको सुरक्षित आप्रवासन कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेको छ । सरकारले वैदैशिक रोजगारीमा जान तयारी र रोजगारीपछि स्वदेश फर्केका युवाको आप्रवासन अधिकार सुनिश्चित गर्न हाल सञ्चालनमा रहेको परियोजनाका लागि ८० करोड रुपैयाँभन्दा बढी खर्च गरिसकेको छ । परियोजनाले रोजगारीमा जानुअघि र रोजगारीबाट फर्केका युवालाई जनचेतना र पुनस्र्थापना कार्यक्रम गर्दै आएको छ । परियोजनाको दोस्रो चरणको कार्यक्रमअन्तर्गत हाल ८० करोड ४६ लाख ७४ हजार चार सय ६० रुपैयाँ विनियोजन गरिएको छ । परियोजना प्रभावकारी भएपछि सरकारले दोस्रो चरणको कार्यक्रमको म्याद चालू आर्थिक वर्षसम्म थप गरेको श्रम तथा रोजगार मन्त्रालयले जानकारी दिएको थियो । सुरक्षित आप्रवासनसम्बन्धी सूचना दिने र सूचनाको पहुँच अभिवृद्धि गर्न सूचना तथा परामर्श केन्द्र विभित्र १८ भन्दा बढी जिल्लामा सञ्चालन गरिएको छ । नेपाल सरकारको वैदेशिक रोजगार नीति, २०६८ को प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने सक्षम एवं सुदृढ प्रणाली र संयन्त्रको विकास गर्नसमेत परियोजनाले काम गर्दै आएको छ । सुरक्षित आप्रवासन आजको आवश्यकता हुनुपर्छ जसले गर्दा विदेशी भूमिमा छोराछोरीलाई पठाएर कमाएको ल्याएको धनले घर त चल्छ तर मन जल्छ, जलिरहेको छ । जसको कारणले गर्दा नेपाली कामदारको दैनिक जसो तीन/चार वटा शव नेपाल आउँने गर्दछ  । यसलाई सम्बन्धित निकायले हेरी विदेशभन्दा स्वदेश सिंगार्ने वातावरण बनाउन सकियोस् । श्रमको माग र आपूर्तिबीचको जबसम्म तालमेल हुन सक्दैन तबसम्म सन्तुलन कायम गर्न केन्द्रीय तथा प्रादेशिक सरकार सफल नहुने देखिन्छ । जसले गर्दा रोजगारीका थप सम्भावना हुन सक्दैन । यसर्थ स्थानीयस्तरका रोजगारी र कृषि क्षेत्रको विकास गरी कृषिजन्य उपजको आयातमा कमी ल्याउन सहयोग गर्ने देखिन्छ । यसरी नै स्थानीय, विविधता, राष्ट्रिय आवश्यकता र सम्भाव्यताअनुसार उद्यमशीलता तालिम, बैंकिङ सुविधा, प्राविधिक सेवा र बजारको पहुँच गराई स्वरोजगारलाई प्रवद्र्धन गर्नेगरी रोजगारीको सम्भावना विकास गर्न सकिन्छ । त्यसको साथसाथै वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका युवाहरुलाई लक्षित गरी उनीहरुको सीप, खुबी, दक्षताको आधारमा स्वरोजगार तथा रोजगारका व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्नेगरी नीति एवं कार्यक्रम बनाउनुपर्छ । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मागअनुसार विभिन्न विधामा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने सीपयुक्त जनशक्ति तयार गर्नुपर्छ । सरकारले अंगाल्ने आर्थिक नीति, वित्तीय नीति, राजस्व नीति, औद्योगिक नीति र लगानी नीति जस्ता राष्ट्रिय नीतिहरु निर्माण गर्दा नयाँ परिमार्जन गर्दा अधिक जनशक्तिको रोजगारी पाउने अवस्था स्वतः सुनिश्चित हुने प्रावधानहरुको व्यवस्था मिलाउँदै जानुपर्ने हुन्छ । सरकारी तथ्यांकहरुका आधारमा सन् १९९३ देखि २०१६ सम्मको २३ वर्षको अवधिमा नेपाल सरकारले (भारतबाहेक) का ११० मुललुकमा काम गर्न जानेगरी आव २०७२/०७३ सम्ममा रोजगारीका लागि मुलुकबाहिर जाने नेपालीको संख्या ४३ लाख ७८ हजार पुगेको देखाएको छ । जुन नेपालको विद्यमान मुलुकको जनसंख्याको करिब १४ प्रतिशत हुन आउँछ । सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार देशभित्र अनपुस्थित जनसंख्या १९ लाख २१ हजार, चार सय ९४ देखाइएको छ । यो अनुपस्थित जनसंख्या र वैदेशिक रोजगारमा जानेको संख्या करिब–करिब मिल्दोजुल्दो पाइन्छ । किनभने श्रम स्वीकृति लिएर जानेहरु स्वदेश फर्केको तथ्यांक राखिने गरिएको छैन । श्रम तथा रोजगार मन्त्रालयका अनुसार श्रम स्वीकृति लिएर वैदेशिक रोजगारमा जाने महिलाको संख्या २०७३ असार मसान्तसम्म एक लाख ५५ हजार एक सय १३ पुगेको देखाइएको छ । तर, यस तथ्यांकमा भारतमा रहेका कामदार, भारतको बाटो हुँदै तेस्रो मुलुक जाने कामदार तथा विद्यार्थी भिषा र अन्य आश्रित भिषामा वैदेशिक रोजगारमा जाने महिला कामदारको गणना गरिएको छैन । हालसम्मको अनुमानअनुसार सरकारी स्वीकृति लिएर जानेभन्दा गैरकानुनी तथा अन्य प्रयोजन देखाएर वैदेशिक रोजगारमा जाने महिलाको संख्या अधिक रहेको छ ।
अन्त्यमा भन्नुपर्दा विश्वको जनसंख्याको करिब तीन दशमलव चार प्रतिशत जनसंख्या आप्रवासीका रूपमा बसोबास गरिरहेकाले तिनको सुरक्षा, रोजगारी र आयआर्जनको सुनिश्चितलगायतका चुनौतीको सामना गर्न विश्वको सामूहिक प्रयासको खाँचो परेको थियो । यातायात तथा सञ्चार क्षेत्रमा आएको नयाँ प्रविधि, औद्योगीकरण तथा विश्वव्यापीकरणको प्रभावले अन्तर्राष्ट्रियरूपमै आप्रवासन बढेको हो । यसबाट नेपाल पनि प्रभावित छ । अहिले मुलुकको जनसंख्याको ठूलो हिस्सा विदेशमा छ । यसको साथसाथै विभिन्न देशमा अध्ययन, रोजगारी, व्यापार व्यवसाय, पर्यटन तथा बसोबासकै लागि विदेशमा रहेका नेपालीको संख्या निकै बढेको छ । यसरी जन्मभूमि छाडेर अन्य देशमा बसोबास गर्न बाध्य जनसंख्याको सुरक्षा नेपालको चासोको विषय बनेको छ । श्रम स्वीकृति लिएर जानेको संख्या हाल ५० लाख रहेको छ । राष्ट्रिय योजना आयोगका पछिल्लो विवरणअनुसार नेपालबाट वार्षिक पाँच लाखको हाराहारीमा वैदेशिक रोजगारीमा जाने गरेका छन् । वैदेशिक रोजगारी नेपाली विदेशिनुको प्रमुख कारण हो । हालसम्म करिब ४८ लाख नेपाली रोजगारीका लागि विदेशिएका छन् । गन्तव्य मुलुकको विकास, शिक्षा, स्वास्थ्यलगायतका क्षेत्रमा गरेका प्रगति र त्यसबाट सुधार भएको जीवनस्तरले धेरै युवालाई विदेशतिर आकर्षित गर्ने गरेको छ । ती मुलुकले औद्योगिक, व्यापारिक क्षेत्रमा गरेको प्रगति र त्यसका कारण सिर्जना भएको रोजगारीका अवसर र आयको वृद्धिले पनि धेरैलाई तानिरहेको छ । अर्कोतिर मुलुकभित्रको सीमित रोजगारीका अवसर, न्यून पारिश्रमिक र आय, न्यून आर्थिक वृद्धि दर, गरिबी तथा सामाजिक पछौटेपनले गर्दा मानिस राम्रो अवसरको खोजीमा विदेशिन बाध्य बनेको छ । नेपाली युवालाई पनि यिनै दुई कारणले विदेशतिर आकर्षित गरिरहेका छन् । नेपाली श्रम बजारमा रोजगारीको अवसरको कमी, न्यून पारिश्रमिक, श्रमको कदर नगर्ने संस्कार, शिक्षा, सूचना र प्रविधिको विकास तथा युवामा बढ्दो महत्वाकांक्षाका कारण विदेश जाने क्रम निरन्तर बढ्दो छ । नेपालको श्रम बजारमा प्रत्येक वर्ष प्रवेश गर्ने पाँच लाख १२ हजारमध्ये चार लाख जति त वैदेशिक रोजगारीका लागि विदेशिने गरेका छन् । यसबाहेक, अध्ययनलगायत लागि विदेशिनेको संख्या पनि ठूलो छ । यसरी विदेशिने नेपाली युवाले पठाएको विप्रेषणले मुलुकको अर्थतन्त्र धानिएको छ । आव २०७२/७३ मा कुल छ सय ६५ अर्ब छ करोड रुपैयाँ विप्रेषणबाट प्राप्त भएको थियो । यो रकम कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको २९ दशमलव छ प्रतिशत हो । विप्रेषणले नेपालको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण सकारात्मक योगदान दिँदै आएको छ भने यसबाट समाजमा परेको प्रतिकूल प्रभाव र यस क्षेत्रका समस्या पनि कम छैनन् । मुलुकको आर्थिक, सामाजिक क्षेत्रको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान गर्ने वैदेशिक रोजगारीका नकारात्मक प्रभाव पनि कम छैनन् । नेपाली आप्रवासीहरुको कुरा गर्दा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाहेक खुल्ला नेपाल भारत सीमामार्फत अवसरको खोजीमा बाहिरिने आप्रवासीहरु तथा उनीहरूका मुद्दाहरु पनि सम्बोधन हुन जरुरी छ । के नेपाली कामदारहरुले विदेशमा समान अवसर र पाउनुपर्ने अधिकारहरु पाएका छन् त ? सरकार तथा सरोकारवालाको भूमिका कस्तो छ त ? यो विषयमा पनि पैरवी गर्न जरुरी छ । विदेशी भूमिमा पसिना चुहाइरहेका नेपालीजनहरुलगायत पासपोर्ट अनि भिषाको लाइनमा उभिएका आँखाहरु सबैतर्फ यो हेरिरहेको हुन्छ । यसकारण सुरक्षित आप्रवासन नै आजको आवश्यकता होइन र ?

Source : http://www.sulsule.com/news_details/19445.html- 750221.